Ο δεκάλογος του ορθολογικού διαλόγου

Στερεότυπα, παραπληροφόρηση, ψευδείς ειδήσεις, τερατολογίες, συνδυασμένες με έντονα πάθη καθιστούν τις πολιτικές και μη διαμάχες διαλόγους κουφών. Ιδού ορισμένες αρχές που θα μπορούσαν να βοηθήσουν, ούτως ώστε μια αντιπαράθεση να είναι ουσιαστική.

1.    Μην επιτίθεστε στο πρόσωπο που το ισχυρίζεται, αλλά στο επιχείρημά του. (Ad hominem)

Α: Ο Χ υποστηρίζει ότι η αύξηση του επιτοκίου θα αυξήσει τις τραπεζικές καταθέσεις. Β: Μα αυτός είναι κάθε βράδυ στα μπουζούκια!

Α: Ο Χ μου είπε ότι το περπάτημα κάνει καλό στην καρδιά. Β: Αυτός δεν σηκώνεται από την πολυθρόνα του!

Α: Να πιστέψω όσα είπε η Χ για τον Νεύτωνα; Τον Σεπτέμβριο μπήκε στο πανεπιστήμιο!

Α: Πώς μιλάει για προβλήματα του γάμου, αυτός είναι ομοφυλόφιλος (ανύπαντρος, κ.ο.κ.).

2.     Μη διαστρέφετε, διογκώνετε ή υπεραπλουστεύετε το επιχείρημα κάποιου, προκειμένου να το αποδυναμώσετε. (Straw Man Fallacy)

Α: Πρέπει να αυξηθούν οι δαπάνες για την παιδεία και την υγεία. Β: Πώς είναι δυνατόν να αφήνεις αθωράκιστη την πατρίδα σου περιορίζοντας τις αμυντικές δαπάνες;

A: Πρέπει να επιτραπεί η χρήση του χασισιού. Β: Σοβαρά μιλάς; Η απελευθέρωση των ναρκωτικών θα καταστρέψει την κοινωνία.

Α: Ο καπιταλισμός παρέχει κίνητρα για δουλειά και αποταμίευση. Β: Στον καπιταλισμό, οι περισσότεροι κληρονομούν τον πλούτο τους.

3.     Μη γενικεύετε βασιζόμενοι σε ένα μικρό δείγμα. (“Hasty Generalization”, Βιαστική Γενίκευση, Ανεπαρκές ή Μικρό Δείγμα)

Α: Ο πατέρας μου κάπνιζε τρία πακέτα από τα δεκαπέντε του, και πέθανε 90 χρονών.

Α: Ο Χ και η Ψ έχουν γαστρεντερίτιδα. Επιδημία είναι.

4.    Μη χρησιμοποιείτε ως επιχείρημα το συμπέρασμα στο οποίο θέλετε να καταλήξετε. (Petitio Principii, Begging the Question, Κυκλικός Συλλογισμός, Φαύλος Κύκλος) [H προς απόδειξη πρόταση περιλαμβάνεται ήδη έμμεσα ή άμεσα στις συλλογιστικές προτάσεις/υποθέσεις.]

Α: Πώς γνωρίζεις ότι τα Ευαγγέλια είναι θεόπνευστα; Β: Επειδή οι Ευαγγελιστές τα έγραψαν με την καθοδήγηση του Θεού.

Α: Η ευτυχία είναι το ύψιστο αγαθό, επειδή όλες οι άλλες αξίες είναι κατώτερές της.

Α: Η μαρξιστική θεωρία είναι σωστή, διότι, σύμφωνα με τον Μαρξ, όσοι είναι εναντίον της εκπροσωπούν τα συμφέροντα των καπιταλιστών.

«Αγαπητέ Φίλε, όποιος μελέτησε τα νομικά στο ύψιστο επίπεδό τους είναι λαμπρός δικηγόρος, επειδή ένας λαμπρός δικηγόρος μελέτησε τα νομικά στο ύψιστο επίπεδό τους» (Όσκαρ Ουάιλντ, De Profundis)

5.    Μην ισχυρίζεστε ότι, επειδή το Α συνέβη πριν από το Β, το Α είναι η αιτία του Β. (Post Hoc, Ergo Propter Hoc/False Cause, και ενίοτε γνωστή ως “η συσχέτιση δεν συνεπάγεται αιτιότητα”)

Α: Συγκρούστηκα με το αυτοκίνητο, επειδή σήμερα ευθυγραμμίστηκε ο Άρης με τον Δία.

Α: Ο αμυντικός Χ φιλάει το κεφάλι του τερματοφύλακα, επειδή την προηγούμενη φορά που το φίλησε έπιασε το πέναλτυ.

Α: Πέντε φορές που έπεσε η μετοχή Χ, έβρεχε. Γι’ αυτό αγοράζω σήμερα μετοχές Χ.

6.    Μην υποθέτετε ότι το Β ακολουθεί το Α, όταν δεν συνδέονται λογικά.  (“Non Sequitur”)

Α: Εάν δεν πάρετε αυτή τη βιταμίνη για το παιδί σας, αμελείτε την υγεία του.

Σημείωση. Το post hoc σφάλμα οφείλεται στην έλλειψη αιτιακής σχέσης, το non sequitur σφάλμα οφείλεται στην έλλειψη λογικής σχέσης.

7.     Μην περιορίζετε τον συλλογισμό σας σε δύο (ή λίγες) επιλογές, όταν υπάρχουν και άλλες. (False Dichotomy, False Dilemma, άσπρο-μαύρο σκέψη)

Α: Ή είσαι υπέρ του νέου ασφαλιστικού ή κατά των εργαζομένων.

Α: Ή είσαι με τον Χ ή εναντίον του (υπάρχουν και οι επιλογές να υποστηρίζω τον Ψ, Ω, κ.ο.κ. ή να είμαι ουδέτερος).

Α: Πρέπει να περιορίσουμε τις δαπάνες ή στην παιδεία, ή στην υγεία ή στην πρόνοια.

8.     Μην υποστηρίζετε ότι ο ισχυρισμός σας πρέπει να είναι σωστός (ή λάθος) λόγω της άγνοιάς μας. (“Ad Ignorantiam”)

Α:  Το 95% των UFO αποδείχθηκε ότι δεν έχουν σχέση με εξωγήινους. Β: Το ότι δεν μπόρεσαν να εξηγήσουν το 5% αποδεικνύει ότι υπάρχουν εξωγήινοι.

Α: Δεν υπάρχει Θεός, αφού δεν αποδείχθηκε ότι υπάρχει. Παρομοίως: Υπάρχει Θεός, αφού δεν αποδείχθηκε ότι δεν υπάρχει.

9.     Μη μεταφέρετε το βάρος της απόδειξης σε όποιον αμφισβητεί τον ισχυρισμό σας. (“Burden of Proof Reversal”)

Α: Χθες είδα ένα φάντασμα καθώς περνούσα έξω από το νεκροταφείο της πόλης. Β: Κάτι άλλο ήταν, και το πέρασες για φάντασμα. Α: Απόδειξε ότι δεν ήταν φάντασμα (το βάρος της απόδειξης φυσικά πέφτει στον Α).

Α: Ο Χ έχει Mercedes και εξοχικό, λαμόγιο είναι. Β: Επειδή έχει Mercedes και εξοχικό, είναι λαμόγιο; Α: Φυσικά, εξήγησέ μου, γιατί δεν είναι.

10.  Μην ισχυρίζεστε ότι μια πρόταση πρέπει να είναι αληθής, επειδή είναι δημοφιλής. (Bandwagon Fallacy, Argumentum ad populum)

Α: Πολλοί αγοράζουν τη μετοχή της εταιρείας Χ, άρα είναι έξυπνο να αγοράσουμε και εμείς.

Α: Αφού τον ψήφισε η πλειονότητα των μελών της ομοσπονδίας, θα είναι ικανός άνθρωπος.

Α: Πολύς κόσμος αγόρασε αυτή τη συσκευή, άρα είναι καλή.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Ιρένα Σέντλερ (15.02.1910 – 12.05.2008)

Ήταν μέγιστη αδικία, που επί πολλές δεκαετίες μετά τον Β΄ΠΠ, ελάχιστοι γνώριζαν τι είχε κάνει αυτή η θαρραλέα γυναίκα.
Έπρεπε να φθάσει το 2000 για να αρχίσει να μαθαίνει ο κόσμος την Πολωνίδα, καθολική, σοσιαλίστρια, και μέλος της παράνομης οργάνωσης Żegota στην κατεχόμενη από τους ναζί Βαρσοβία, Ιρένα Σέντλερ (Irena Sendler, στα πολωνικά Sendlerowa). Κι αυτό συνέβη εντελώς απροσδόκητα: τέσσερις μαθήτριες ενός λυκείου του Κάνσας, υπό την επίβλεψη του καθηγητή τους, εξιστόρησαν τη δράση της σε ένα θεατρικό έργο, βραβεύθηκαν, η δε επιτυχία του έργου τους υπήρξε εντυπωσιακή–έδωσαν περί τις 400 παραστάσεις.
02-1
Εάν υπάρχει «κοινοτοπία του καλού», αυτή η κοινωνική λειτουργός και νοσοκόμα αποτελεί την ενσάρκωση του. Έχοντας, ως υπάλληλος της Πρόνοιας, άδεια εισόδου στο Γκέτο της Βαρσοβίας, η Σέντλερ, κατάφερε να φυγαδεύσει με απίστευτους τρόπους 2.500 εβραιόπουλα από το γκέτο, και να τα παραδώσει ασφαλή με πλαστά πιστοποιητικά σε οικογένειες και θρησκευτικά ιδρύματα.
Τελικά, συνελήφθη από τους ναζί, βασανίστηκε φρικτά, δεν έδωσε ούτε μισό όνομα, καταδικάστηκε σε θάνατο, και λίγο πριν την εκτέλεσή της δραπέτευσε με τη βοήθεια των συναγωνιστών της.
Οι σχέσεις με το κομμουνιστικό καθεστώς δεν υπήρξαν καλές, μάλιστα φυλακίστηκε και ανακρίθηκε από τη μυστική αστυνομία, λόγω των σχέσεων της με τον πιστό στην εξόριστη πολωνική κυβέρνηση «Στρατό της Πατρίδας». Πέρα από τη σεμνότητά της, αυτός ήταν ο κύριος λόγος για τον οποίον έμεινε στην αφάνεια.
Στην φωτογραφία φαίνονται ορισμένοι που η Σέντλερ τους είχε σώσει, παιδιά τότε, σε μια επίσκεψη στο σπίτι της. Κάτι είναι κι αυτό. Ή πάρα πολλά.
03

Τραμπολογικά

Πότε-πότε θα δημοσιεύω, σημαντικές και λιγότερο σημαντικές (αλλά χαρακτηριστικές), ειδήσεις σχετικές με τον Τραμπ και τη φάρα του. Όπως πολλοί άνθρωποι που εκτιμώ στις ΗΠΑ, πιστεύω πως δίνεται μια μεγάλη μάχη υπέρ της ελευθερίας και της δημοκρατίας, η οποία είναι μείζονος σημασίας, επίσης, για την Ευρώπη και τη χώρα μας.
 
1. Ο δικαστής Neil M. Gorsuch χαρακτήρισε την επίθεση του Τραμπ εναντίον δικαστών “αποθαρρυντική” και “αποκαρδιωτική”. Λεπτομέρεια: Ο Τραμπ διόρισε, πριν από μερικές μέρες, τον Gorsuch στο Ανώτατο Δικαστήριο.
 
2. Όταν τη ρώτησαν για την τάση του Τραμπ να λέει πράγματα που δεν είναι αληθινά, η απυλώτου στόματος σύμβουλος του Τραμπ, Κελιάν Κόνγουεϊ, απάντησε ότι ο πρόεδρος λέει «ΠΟΛΛΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ» τα οποία είναι αληθινά. Κάτι είναι κι αυτό.
 
3. Η εταιρεία Nordstrom διέκοψε τη συνεργασία της με τη σειρά ρούχων της Ιβάνκα Τραμπ, επικαλούμενη την πτώση των πωλήσεών τους. Μέσω του Twitter, ο μπαμπάς της χαρακτήρισε άδικη την απόφαση, διότι «η κόρη μου είναι σπουδαίο πρόσωπο και με πιέζει πάντα να κάνω το σωστό!». Ο μπαμπάς της λειτούργησε ως μπαμπάς και όχι ως πρόεδρος, παραβιάζοντας ηθικούς κανόνες προκειμένου να πλουτίσει η κόρη του. Οι άνθρωποι, όμως, αγνόησαν την πατρική στοργή, και η μετοχή της Nordstrom έκλεισε με άνοδο 4%.
 
4. Η Washington Post αποκάλυψε ότι—αντίθετα με προηγούμενες διαψεύσεις τόσο του νέου συμβούλου Εθνικής Ασφάλειας, στρατηγού Michael Flynn, όσο και του αντιπροέδρου Μάικ Πενς—ο Flynn «συζήτησε ιδιωτικά τις κυρώσεις των ΗΠΑ [από τον Ομπάμα] εναντίον της Ρωσίας με τον Ρώσο πρεσβευτή στις ΗΠΑ τον μήνα πριν την ορκωμοσία του Τραμπ.” Ασύστολα ψεύδη από δύο λίαν υψηλόβαθμους αξιωματούχους. Μονολεκτικά λέγεται και σκάνδαλο.
 
5. Ποιον θεωρούν οι Αμερικανοί πιο αξιόπιστο; Το λένε τα επόμενα γραφήματα.
c4rvlkjwyaaixr5-jpg-large

Ένα σημαντικό γεγονός

Σε τηλεφωνική επικοινωνία τους την Πέμπτη, ο Τραμπ διαβεβαίωσε τον πρόεδρο της Κίνας Ζι ότι θα τιμήσει την πολιτική της «Μίας Κίνας»—ακρογωνιαίο λίθο της πολιτικής των ΗΠΑ από το 1979.

Θυμίζω ότι πριν ορκιστεί, ο Τραμπ είχε προκαλέσει διεθνώς σάλο και την οργή του Πεκίνου με το πρωτοφανές τηλεφώνημά του στον πρόεδρο της Ταϊβάν, και κάποιους μετέπειτα παλληκαρισμούς.

 
Εύλογα ερωτήματα:
 
(α) Ο Τραμπ στρέφεται προς έναν πραγματισμό στις διεθνείς σχέσεις;
 
(β) «Ο Τραμπ έχασε την πρώτη του μάχη με τον Ζι και θα φαίνεται σαν χάρτινη τίγρη», όπως δήλωσε ανώτατος Κινέζος σύμβουλος;
 
(γ) Ο αλλοπρόσαλλος Τραμπ θα ακυρώσει τούτη τη διαβεβαίωση τους προσεχείς μήνες;
 
Εν πάση περιπτώσει, είναι ευπρόσδεκτη εξέλιξη, η οποία καταλαγιάζει, προς το παρόν τουλάχιστον, τις διεθνείς ανησυχίες για σύγκρουση των δύο υπερδυνάμεων.

 

 

 

 

 

 

 

 

Herbert Simon

Herbert Alexander Simon (15.06.1916 – 09.02.2001)

Το κείμενο που ακολουθεί είναι το εισαγωγικό μου σημείωμα στο βιβλίο

H. A. Simon, Οι Επιστήμες του Τεχνητού, Εισαγωγή, Μετάφραση και Σημειώσεις: Κ. Π. Αναγνωστόπουλος, Εκδόσεις Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, 2006 (μτφ. του The Sciences of the Artificial, MIT Press, 1η έκδ. 1969, 2η έκδ. 1981, 3η έκδ. 1996).

 

«Ισχυρίζομαι πως υπάρχει μια ‘μηχανική’ της σκέψης –όπως πράγματι υπάρχει μια της ζωής, της πτήσης, της αναπαραγωγής–, πως οι σκέψεις είναι προϊόντα» (Π. Βαλερύ). Οι Επιστήμες του Τεχνητού είναι η υπόδειξη του H. Simon για το τι θα μπορούσε να είναι αυτή η «μηχανική» της ανθρώπινης σκέψης, η πρότασή του για το ερευνητικό πρόγραμμα μιας επιστήμης των τεχνημάτων και του σχεδιασμού τους. Η ιατρική διάγνωση και η θεραπευτική αγωγή, η διαμόρφωση μιας δημόσιας πολιτικής ή ενός επιχειρηματικού σχεδίου, η απόδειξη ενός μαθηματικού θεωρήματος, η κατασκευή ενός νέου μηχανήματος ή ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός ενός κτιρίου, εν ολίγοις οι διεργασίες και τα προϊόντα της ανθρώπινης δημιουργικότητας μπορούν πλέον να ενταχθούν σε ενιαίο επιστημονικό πλαίσιο.

Τελευταίος μεγάλος λόγος περί μεθόδου, Οι Επιστήμες του Τεχνητού αποτελούνται από διαλέξεις του συγγραφέα στο MIT και στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, και από δύο δοκίμιά του για την πολυπλοκότητα των συστημάτων.[1] Στα κείμενα αυτά διατυπώνεται η προγραμματική διακήρυξη της επιστήμης των τεχνημάτων και του σχεδιασμού τους, και αναπτύσσεται το πλαίσιο ερμηνείας των ανθρώπινων γνωστικών λειτουργιών, η λεγόμενη υπολογιστική (computational) άποψη του νου –ο νους είναι σύστημα επεξεργασίας πληροφοριών. Ταυτόχρονα συγκεφαλαιώνουν ένα εντυπωσιακά πολυδιάστατο έργο δεκαετιών, τόσο στις «σκληρές» όσο και στις «ήπιες» επιστήμες, λαμπρό και σπάνιο αντιπαράδειγμα μιας εποχής που εξωθεί στα άκρα τον καταμερισμό της διανοητικής εργασίας.

Εντελώς σχηματικά, o H. Simon ξεκινά με τη μελέτη της λειτουργίας των οργανώσεων απεγκλωβίζοντας τη διοικητική επιστήμη από τον τεϊλορισμό και τις θεωρίες των ανθρώπινων σχέσεων και θεμελιώνοντας τις σύγχρονες προσεγγίσεις των ατομικών και συλλογικών αποφάσεων. Πριν καν ξεσπάσει η «θύελλα της δημιουργικής καταστροφής» που φέρνει ο υπολογιστής, διερεύνησε επίσης τις επιπτώσεις των τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας στις οργανώσεις. Το έργο του θα ανανεώσει ριζικά τη διοικητική θεωρία, θα συμβάλλει στη συστηματική προσέγγιση των διοικητικών συστημάτων πληροφοριών και αποφάσεων και θα ανοίξει τον δρόμο για την ανάπτυξη της οικονομικής των οργανώσεων.

Ο H. Simon ανήκει στη μεταπολεμική γενιά επιστημόνων από διάφορους κλάδους οι οποίοι ανέλαβαν να διερευνήσουν τις άγνωστες δυνατότητες του μείζονος τεχνολογικού επιτεύγματος της εποχής τους, του υπολογιστή. Με αδιαπραγμάτευτη πεποίθηση, που του στοίχισε πολλές επιθέσεις, ότι το νέο αυτό τέχνημα μπορεί να κάνει πολύ περισσότερα πράγματα από την επεξεργασία αριθμών, συμβάλλει αποφασιστικά στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης –σε συνεργασία με τους Α. Newell και J. Shaw έγραψε τα δύο πρώτα προγράμματα της τεχνητής νοημοσύνης logic theorist και general problem solver- και διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για έναν παραγωγικό διάλογο της γνωστικής ψυχολογίας με τις τεχνολογίες της πληροφορίας: ένα πήγαινε-έλα ανάμεσα σε μοντέλα προσομοίωσης της ανθρώπινης συμπεριφοράς στον υπολογιστή και σε εμπειρικές έρευνες με τις οποίες αφενός ελέγχεται η ισχύς των μοντέλων και, αφετέρου, εντοπίζονται τεχνικές που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι όταν προσπαθούν να επιλύσουν προβλήματα σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα εργασίας, και οι οποίες εν συνεχεία ενσωματώνονται σε προγράμματα στον υπολογιστή. Οι Επιστήμες του Τεχνητού θεωρούνται σταθμός στην πορεία προς τη διαμόρφωση του ερευνητικού προγράμματος της «νεότερης των επιστημών», της γνωστικής επιστήμης (cognitive science) -ένα «αμάλγαμα» γνωστικής ψυχολογίας, γλωσσολογίας, τεχνητής νοημοσύνης, φιλοσοφίας και νευροεπιστήμης.

Θεωρώντας ανεπαρκέστατη έως μηδαμινή την εμπειρική θεμελίωση βασικών οικονομικών μοντέλων και θεωριών, o Η. Simon υποστηρίζει ότι πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη οι περιορισμένες υπολογιστικές και γνωστικές δυνατότητες του ανθρώπου (περιορισμένη ορθολογικότητα), οι οποίες αναδεικνύονται από τα εργαστηριακά πειράματα και τη διοικητική πρακτική. Η κριτική του θα επικεντρωθεί στον σκληρό πυρήνα της νεοκλασικής οικονομικής θεωρίας, στο μοντέλο της ορθολογικής οικονομικής συμπεριφοράς το οποίο κατέληξε να εκλαμβάνεται ως συνώνυμο της ορθολογικότητας: ο οικονομικώς δρων έχοντας πλήρως διατεταγμένες προτιμήσεις ως προς τις συνέπειες των ενεργειών του, τέλεια πληροφόρηση και απεριόριστες υπολογιστικές ικανότητες, δεν μπορεί παρά να επιδιώκει τη μεγιστοποίηση της χρησιμότητας ή του κέρδους του. Η ιδέα του ήταν απλή και ανατρεπτική: για να κατανοηθεί η ανθρώπινη δράση, μαζί με τους εξωτερικούς περιορισμούς θα πρέπει ταυτόχρονα να λαμβάνονται υπόψη και οι περιορισμένες γνωστικές δυνατότητες του ανθρώπου. Περιορισμένη ορθολογικότητα, όμως, δεν σημαίνει ούτε ανορθολογικότητα ούτε ότι οι γνωστικές δυνατότητες του ανθρώπου παραμένουν στάσιμες -απεναντίας εμπλουτίζονται συνεχώς με τη μάθηση και την επινόηση νέων προσαρμοστικών στρατηγικών. Περιορισμένη ορθολογικότητα και αναζήτηση του ικανοποιητικού (satisficing) είναι οι δύο πυλώνες της θεωρίας των αποφάσεων του Η. Simon, ο οποίος, σταθερά αντίθετος προς τους «συλλογισμούς της πολυθρόνας», θα αναπτύξει παράλληλα εμπειρικώς ελέγξιμα μοντέλα της. Εδραιωμένη σε ισχυρές βάσεις, η θεωρία της περιορισμένης ορθολογικότητας θεωρείται σήμερα η πλέον αξιόπιστη διέξοδος για την οικονομική θεωρία από τις ανεπάρκειες της νεοκλασικής οικονομικής που κυριάρχησε στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, και αποτελεί βασική συνιστώσα της συμπεριφορικής (behavioural) οικονομικής, της οικονομικής των οργανώσεων και της νέας εξελικτικής οικονομικής.[2]

Παράλληλα, παρακολουθεί στενά όλο το μεταπολεμικό ρεύμα των ιδεών (κυβερνητική, θεωρία των συστημάτων, συστημική προσέγγιση) οι οποίες έχουν ως κεντρικό πρόβλημα την οργάνωση και ως λόγο ύπαρξης την πολυπλοκότητα των τεχνολογικών και ανθρώπινων συστημάτων, και συμβάλλει με ένα δοκίμιο-ορόσημο (κεφάλαιο 8) στη θεωρία της πολυπλοκότητας των φυσικών και των κοινωνικών συστημάτων. Άλλωστε, το ενδιαφέρον του για τη φιλοσοφία της επιστήμης και την επιστημολογία υπήρξε σταθερό, και εστιασμένο κυρίως στις διαδικασίες της επιστημονικής ανακάλυψης και στη δημιουργία προγραμμάτων στον υπολογιστή με τα οποία προσομοιώνεται η επινόηση νέων νόμων και εννοιών.

Διοικητική θεωρία και οικονομική επιστήμη, τεχνητή νοημοσύνη και γνωστική ψυχολογία, πολυπλοκότητα και σχεδιασμός των συστημάτων, φιλοσοφία της επιστήμης και επιστημολογία, πίσω από αυτό το πολύπλευρο έργο βρίσκεται ένας «εντελώς μονομανής» επιστήμονας, με κεντρικό και μόνιμο στόχο την ανάλυση «των διεργασιών της λήψης αποφάσεων και της επίλυσης προβλημάτων στο άτομο, στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ ατόμων σε δημόσιες οργανώσεις, σε επιχειρήσεις και στην οικονομία συνολικά.»[3]

Οι Επιστήμες του Τεχνητού

Στις Επιστήμες του Τεχνητού αφετηρία του H. Simon είναι ο εντοπισμός των προσαρμοστικών μηχανισμών ενός συστήματος, που διαθέτει περιορισμένα μέσα, στο περιβάλλον του. Διατηρώντας τις επιφυλάξεις του για τη γενική θεωρία των συστημάτων,[4] ο H. Simon θα υποστηρίξει στο δοκίμιό του «Η αρχιτεκτονική της πολυπλοκότητας» (κεφάλαιο 8) ότι η ιεραρχία είναι η βασική οργανωτική δομή των γνωστών συστημάτων και ότι τα ιεραρχικά συστήματα έχουν την ιδιότητα της σχεδόν αποσυνθετότητας –τα υποσυστήματα επηρεάζουν τη συμπεριφορά του συστήματος κατά συνολικό τρόπο, ανεξάρτητο δηλαδή από τις λεπτομέρειες των αλληλεπιδράσεων των μελών από τα οποία αποτελούνται. Η ιεραρχική δομή και η σχεδόν αποσυνθετότητα διευκολύνουν την κατανόηση των συστημάτων επειδή επιτρέπουν, κάνοντας αφαίρεση των ιδιοτήτων των μελών τους, την αναπαράστασή τους και την προσομοίωση της λειτουργίας τους με απλοποιημένα μοντέλα. Η ιεραρχική δομή των συστημάτων, και ο διαχωρισμός σε εσωτερικό και εξωτερικό περιβάλλον, υποστηρίζει, επιτρέπει να οικοδομηθεί μια γενική, εμπειρική θεωρία του τεχνητού στο επίπεδο της διασύνδεσης του εσωτερικού με το εξωτερικό περιβάλλον (κεφάλαια 1 και 8).

Εξάλλου το τεχνητό, δηλαδή ό,τι κατασκευάζει ο άνθρωπος, μπορεί να θεωρηθεί ως προσαρμοστικό σύστημα. Ως τέτοιο, θα διαχωριζόταν σε ένα εσωτερικό σύστημα (το ίδιο το τέχνημα), ένα εξωτερικό περιβάλλον και τους στόχους του (κεφάλαιο 1). Η συμπεριφορά του τεχνήματος καθορίζεται από τους στόχους που επιδιώκει να ικανοποιήσει, από την πολυπλοκότητα του περιβάλλοντος στο οποίο ψάχνει να προσαρμοστεί, και από συνήθως ελάχιστες, διαφανείς ιδιότητές του που περιορίζουν την προσαρμοστική του ικανότητα.

Κατά συνέπεια, αγνοώντας τις ιδιαιτερότητες διαφορετικών εσωτερικών περιβαλλόντων, μπορούν να διατυπωθούν γενικές προτάσεις για το πώς εναρμονίζονται οι στόχοι με το εξωτερικό περιβάλλον, για τους μηχανισμούς προσαρμογής των μέσων στο περιβάλλον. Αλλά αυτό μπορούμε να το δούμε και αντίστροφα: ο σχεδιασμός ενός συστήματος –η δημιουργία, η σύλληψη πραγμάτων εκ του μηδενός– ισοδυναμεί με τη διαδικασία επινόησης ενός τεχνήματος ικανού να υλοποιεί προκαθορισμένους στόχους σε μεταβαλλόμενο περιβάλλον (κεφάλαια 5 και 6).

Εντελώς ανάλογα, η υπόθεση για τον δρώντα άνθρωπο είναι ότι πρόκειται για προσαρμοστικό σύστημα, και ότι «… υπάρχουν μόνο λίγα ‘εγγενή’ χαρακτηριστικά του εσωτερικού περιβάλλοντος του σκεπτόμενου ανθρώπου που οριοθετούν την προσαρμογή της σκέψης στο σχήμα του περιβάλλοντος του προβλήματος. Όλα τα άλλα στη σκέψη και στη συμπεριφορά του όταν επιλύει προβλήματα είναι τεχνητά –μαθαίνονται και υπόκεινται σε βελτίωση μέσω της επινόησης βελτιωμένων σχεδιασμών και της αποθήκευσής τους στη μνήμη» (κεφάλαιο 3). Αν ισχύει αυτό, τότε και οι γνωστικές διεργασίες μπορούν να μελετηθούν βάσει των στόχων και του οριζόμενου από το πρόβλημα περιβάλλοντος, κάνοντας αφαίρεση των νευροφυσιολογικών χαρακτηριστικών του ανθρώπου (το εσωτερικό περιβάλλον).

Αλλά στο επίπεδο της προσαρμογής των στόχων στο περιβάλλον, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ένα σύστημα για την προσομοίωση της λειτουργίας ενός άλλου εντελώς διαφορετικού συστήματος, όπως χρησιμοποιήθηκαν λόγου χάριν υδραυλικά μοντέλα για τη μελέτη της οικονομίας (κεφάλαιο 1). Έτσι ο υπολογιστής –κάνοντας επίσης αφαίρεση της λειτουργίας του στο επίπεδο του υλικού και λόγω της εξαιρετικής του ευλυγισίας στον χειρισμό των συμβόλων– μπορεί, καταρχήν, να θεωρηθεί ως υποψήφιο σύστημα για την προσομοίωση της ανθρώπινης νοημοσύνης.

Γενικεύοντας, η βασική υπόθεση είναι ότι ο υπολογιστής και ο ανθρώπινος νους είναι φυσικά συστήματα συμβόλων (γενικού χαρακτήρα υπολογιστικά συστήματα) για τα οποία ισχύουν οι ακόλουθες εμπειρικώς ελέγξιμες προτάσεις: α/ Τα φυσικά συστήματα συμβόλων είναι ικανά για γενική νοήμονα δράση δεδομένου ότι τα σύμβολα του συστήματος και οι διατάξεις τους αναπαριστάνουν, συμβολίζουν κάποιο πράγμα του έξω κόσμου, δηλαδή είναι φορείς νοήματος. β/ Η νοήμων δράση τους επιτυγχάνεται μέσω της ευρετικής αναζήτησης.

Όσον αφορά την ανθρώπινη νοημοσύνη, λίγες παράμετροι του εσωτερικού περιβάλλοντος προσδιορίζουν την προσαρμοστική της συμπεριφορά (κεφάλαιο 3). Η ανθρώπινη νοημοσύνη βασίζεται σε γενικούς μηχανισμούς οι οποίοι επιτρέπουν την αναπαράσταση του προβλήματος, καθώς και την κατασκευή και τον έλεγχο των λύσεων σε κάθε εργασιακή περιοχή. Οι μηχανισμοί αυτοί εμπλουτίζονται συνεχώς λόγω της ύπαρξης γενικών επίσης μηχανισμών μάθησης και ανακάλυψης νέων προσαρμοστικών στρατηγικών (κεφάλαιο 4). Το αποτέλεσμα είναι ο άνθρωπος να προσαρμόζεται με βαθμηδόν αυξανόμενη αποτελεσματικότητα στο συγκεκριμένο περιβάλλον του.

Ένα σώμα διαθέσιμων γνώσεων και τεχνικών, ανάμεσά τους τα συμπεράσματα για τις γνωστικές διεργασίες, μας επιτρέπει επίσης να προσβλέπουμε προς μια επιστήμη του σχεδιασμού (κεφάλαιο 5 και 6), δηλαδή προς μια επιστήμη με αντικείμενο αυτές καθαυτές τις διαδικασίες της επινόησης τεχνημάτων με επιθυμητές ιδιότητες.[5]

Τέλος, η ορθολογική συμπεριφορά του ανθρώπου είναι επίσης μια δυναμική, εξελισσόμενη προσαρμογή ενός περιορισμένων δυνατοτήτων συστήματος σε μεταβαλλόμενο περιβάλλον. Οι συνέπειες της περιορισμένης ορθολογικότητας για την οικονομική επιστήμη εξετάζονται στο κεφάλαιο 2 και, γενικότερα, για τους πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς στο κεφάλαιο 6.[6]

Εργοβιογραφία του H. A. Simon

O Herbert Alexander Simon (1916-2001) υποστήριξε τη διδακτορική του διατριβή το 1943 στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Σικάγου. Από το 1949 διετέλεσε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Carnegie-Mellon, πρώτα των Διοικητικών Επιστημών (1949-1962), κατόπιν των Διοικητικών Επιστημών και της Ψυχολογίας (1962-1966), και από το 1966 της Επιστήμης των Υπολογιστών και της Ψυχολογίας.

Μεταξύ πολλών άλλων, τιμήθηκε με τις εξής διακρίσεις: The National Medal of Science (1986), The American Psychological Foundation Gold Medal Award for Life Achievement in Psychological Science (1993), The Dwight Waldo Award of the American Society of Public Administration (1995), και για τη συμβολή του στην Επιστήμη των Υπολογιστών και την Τεχνητή Νοημοσύνη με τα The A.M. Turing Award of the Association for Computing Machinery (1975, με τον A. Newell) και The Research Excellence Award of the International Joint Conference on Artificial Intelligence (1995). Το 1978 του απενεμήθη το βραβείο Νόμπελ της Οικονομικής Επιστήμης «για την πρωτοποριακή του έρευνα στις διαδικασίες λήψης των αποφάσεων στις οικονομικές οργανώσεις».

Κυριότερα έργα του (πλήρης εργογραφία υπάρχει στη διεύθυνση http://www.psy.cmu.edu/psy/faculty/hsimon/hsimon.html):

  • Administrative Behavior, The Free Press, 1η έκδ. 1947, 4η έκδ. 1997.
  • Public Administration, Alfred A. Knopf, 1950, ανατύπωση Transaction Publishers, 1991 (με τουςW. Smithburg και V.A. Thompson).
  • Organizations, David Blackwell, 1η έκδ. 1958, 2η έκδ. 1993 (με τον J. March) (κυκλοφορεί σε μετάφραση από τις Εκδόσεις Κριτική, με Εισαγωγή και επιμέλεια του Κ. Π. Αναγνωστόπουλος).
  • The New Science of Management Decision – Revised Edition, Englewood Cliffs, Prentice Hall, 1977 (1η έκδ. 1960).
  • The Sciences of the Artificial, MIT Press, 1η έκδ. 1969, 2η έκδ. 1981, 3η έκδ. 1996.
  • Human Problem Solving, Englewood Cliffs, Prentice Hall, 1972 (με τον Newell).
  • Reason in Human Affairs, Stanford University Press, 1983.
  • An Empirically-Based Microeconomics, Cambridge University Press, 1997.

Άρθρα δημοσιευμένα σε διάφορα περιοδικά έχουν καταχωριστεί στα τέσσερα Μodels:

  • Models of Man, Social and Rational – Mathematical Essays on Rational Human Behavior in a Social Setting, Wiley, 1957.
  • Models of Discovery, and other Topics in the Methods of Sciences, Reidel Pub. Co., 1977.
  • Models of Thought, Yale University Press, 1ος τ. 1979, 2ος τ. 1989.
  • Models of Bounded Rationality, MIT Press, 1ος και 2ος τ. 1982, 3ος τ. 1997.

Στο τελευταίο Models (Models of My Life, MIT Press, 1991 και 1996) περιέχεται η επιστημονική και προσωπική του αυτοβιογραφία. Τέσσερις ημιτελείς εργασίες του δημοσιεύθηκαν μετά τον θάνατό του στο περιοδικό Industrial and Corporate Change, 11(3), 2002.[7]

Μετά την καταγραφή μιας σειράς χαρακτηριστικών του προσωπικού του στυλ εργασίας, ο H. Simon επισημαίνει στην ακροτελεύτια παράγραφο του Models of My Life ότι μία ευρετική αποδείχθηκε εξόχως αποτελεσματική στην ερευνητική του εργασία: «Για να κάνεις ενδιαφέρουσες επιστημονικές ανακαλύψεις, πρέπει να αποκτήσεις κατά το δυνατόν περισσότερους φίλους, οι οποίοι θα είναι όσο γίνεται πιο ενεργητικοί, έξυπνοι και γνώστες. Συνεργάσου μαζί τους, όποτε μπορείς. Κατόπιν κάθησε και χαλάρωσε. Θα ανακαλύψεις ότι όσα προγράμματα χρειάζεσαι είναι αποθηκευμένα στους φίλους σου, και θα εκτελούνται παραγωγικά και δημιουργικά όσο δεν παρεμβαίνεις πάρα πολύ. Το έργο που έχω επιτελέσει με τους πάνω από ογδόντα συνεργάτες μου αποδεικνύει τη δύναμη αυτής της ευρετικής».

Ξάνθη, Αύγουστος 2005

[1] Η μετάφραση έγινε από την τρίτη και τελευταία έκδοση του 1996. Με βάση την αρίθμηση της τρίτης έκδοσης, η πρώτη έκδοση περιελάμβανε τα κεφάλαια 1, 3, 5 και 8, στη δεύτερη προστέθηκαν τα κεφάλαια 2, 4 και 6, και στην τρίτη το κεφάλαιο 7.

[2] Σημαντικές θεωρούνται επίσης για την οικονομετρία, τη στατιστική ανάλυση και την επιχειρησιακή έρευνα οι μελέτες του για τις σχέσεις αιτίας-αποτελέσματος (causal ordering), τα σχεδόν-αποσυνθετά συστήματα, την προσομοίωση μεγάλης κλίμακας συστημάτων και τη διαχείριση της παραγωγής και των αποθεμάτων.

[3] H. Simon, «On Simulating Simon: His Monomania, and its Sources in Bounded Rationality», Stud. Hist. Phil. Sci., 32 (2001): 501–505. Το άρθρο αυτό είναι το τελευταίο που ολοκλήρωσε ο H. Simon.

[4] Βλ. την υποσημείωση 5 του κεφαλαίου 7, υποσημείωση 1 στην πρωτότυπη δημοσίευση του άρθρου «Η αρχιτεκτονική της πολυπλοκότητας».

[5] Πεμπτουσία του επαγγέλματος του μηχανικού, και γενικότερα όσων δεν επιδιώκουν να κατανοήσουν τον κόσμο αλλά να τον αλλάξουν, ο σχεδιασμός έχει κάνει πολλά βήματα από το 1969 όταν στις Επιστήμες του Τεχνητού διατυπώθηκε αφενός το πρώτο συγκροτημένο πλαίσιο για την επιστημονική μελέτη του και, αφετέρου, το προσκλητήριο ότι πρέπει να διαπερνά την εκπαίδευση των μηχανικών και άλλων επαγγελμάτων (βλ. κεφάλαιο 5). Μολονότι τα Πολυτεχνεία στη χώρα μας αρχίζουν να υιοθετούν την άποψη ότι ο σχεδιασμός πρέπει να αποτελεί τον πυρήνα των προγράμματων σπουδών τους, οι ρυθμοί παραμένουν ακόμη εξαιρετικά βραδείς.

[6] Η άποψη του Η. Simon για τον άνθρωπο που αποτυπώνεται στα δύο αυτά κεφάλαια και διαπερνά όλα τα γραπτά του είναι ρεαλιστική, ισορροπημένη, και συγκεφαλαιώνεται στην ακόλουθη περικοπή από το The Federalist (αρ. 55): «Όπως υπάρχει κάποιος βαθμός εξαχρείωσης στο ανθρώπινο γένος, ο οποίος απαιτεί έναν ορισμένο βαθμό περίσκεψης και επιφυλακτικότητας, έτσι υπάρχουν και άλλες ιδιότητες στην ανθρώπινη φύση που δικαιολογούν ένα μέρος εκτίμησης και εμπιστοσύνης». Βλ. σχ. H.A. Simon, «Human Nature in Politics: The Dialogue of Psychology with Political Science», American Political Science Review 79 (1985): 293-304 και το κεφάλαιο 6 αυτού του βιβλίου.

[7] Αναρίθμητα άρθρα έχουν γραφεί για τον H. Simon και το έργο του, ένας αριθμός από τα οποία βρίσκονται στα P.E. Earl (ed.), The Legacy of Herbert Simon in Economic Analysis (Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing, 2002) και M. Augier and J.G. March (eds.), Models of a Man: Essays in Memory of Herbert A. Simon (Cambridge, Mass: The MIT Press, 2004).

Ντίτριχ Μπονχέφερ, Περί Βλακείας

Ο Ντίτριχ Μπονχέφερ (Dietrich Bonhoeffer, 04.02.1906 – 09.04.1945) υπήρξε ένας από τους λίγους Γερμανούς που διέσωσαν την αξιοπρέπεια των συμπατριωτών του.
Λουθηρανός πάστορας και κορυφαίος θεολόγος, ο Μπονχέφερ αντιστάθηκε σθεναρά στη ναζιστική λαίλαπα, φυλακίστηκε επί ενάμιση χρόνο, μεταφέρθηκε κατόπιν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, όπου και εκτελέστηκε με απαγχονισμό λίγες μέρες πριν τελειώσει ο Β΄ΠΠ.

Περί Βλακείας (Letters & Papers from Prison)

«Η βλακεία είναι πιο επικίνδυνος εχθρός από την κακία. Κάποιος μπορεί να εναντιωθεί στο κακό. μπορεί να διαμαρτυρηθεί και, αν χρειαστεί, να το αποτρέψει με χρήση βίας. Το κακό πάντοτε κουβαλάει πάνω του τον σπόρο της ανατροπής του, με την έννοια ότι αφήνει στους ανθρώπους τουλάχιστον μιαν αίσθηση δυσφορίας. Εναντίον της βλακείας είμαστε απροστάτευτοι. Ούτε διαμαρτυρίες ούτε η χρήση βίας μπορούν να καταφέρουν κάτι• οι λόγοι πέφτουν σε κουφά αυτιά• γεγονότα που αντικρούουν την προκατάληψη κάποιου, απλώς δεν χρειάζεται να γίνουν πιστευτά—σε τέτοιες στιγμές ο βλάκας γίνεται μάλιστα επικριτικός—και όταν τα γεγονότα είναι αναντίρρητα απωθούνται ως επουσιώδη, ως συμπτωματικά. Με όλα αυτά ο βλάκας, αντίθετα προς τον κακεντρεχή, είναι απολύτως ικανοποιημένος και, επειδή εύκολα εκνευρίζεται, καθίσταται επικίνδυνος περνώντας στην επίθεση. Για τούτον τον λόγο, απαιτείται μεγαλύτερη προσοχή όταν έχουμε να κάνουμε με βλάκα παρά με μοχθηρό άνθρωπο. Ποτέ ξανά δεν θα επιχειρήσουμε να πείσουμε τον βλάκα με επιχειρήματα, διότι αυτό είναι ανούσιο και επικίνδυνο».

“Upon closer observation, it becomes apparent that every strong upsurge of power in the public sphere, be it of a political or a religious nature, infects a large part of humankind with stupidity. It would even seem that this is virtually a sociological-psychological law. The power of the one needs the stupidity of the other. The process at work here is not that particular human capacities, for instance, the intellect, suddenly atrophy or fail. Instead, it seems that under the overwhelming impact of rising power, humans are deprived of their inner independence and, more or less consciously, give up establishing an autonomous position toward the emerging circumstances. The fact that the stupid person is often stubborn must not blind us to the fact that he is not independent. In conversation with him, one virtually feels that one is dealing not at all with him as a person, but with slogans, catchwords, and the like that have taken possession of him. He is under a spell, blinded, misused, and abused in his very being.

Having thus become a mindless tool, the stupid person will also be capable of any evil and at the same time incapable of seeing that it is evil. This is where the danger of diabolical misuse lurks, for it is this that can once and for all destroy human beings.”