Μια ατυχής προσπάθεια να θεμελιωθεί ο «πρωτοφασισμός» του ΣΥΡΙΖΑ

Δεν στερούνται νοήματος οι απόπειρες να προσδιοριστεί ο πολιτικο-ιδεολογικός χαρακτήρας του ΣΥΡΙΖΑ. Μια αποτελεσματική πολιτική και ιδεολογική αντιπαράθεση στα πεπραγμένα του προϋποθέτει μια αποσαφήνιση των αντιλήψεων που συγκροτούν τόσο τον σκληρό πυρήνα, όσο και τις περιφερειακές ιδέες του ιδεοσυστήματός του.

Στο άρθρο του «Τα 14 χαρακτηριστικά ‘πρωτοφασισμού’ στον ΣΥΡΙΖΑ», ο Ανδρέας Ζαμπούκας (Α.Ζ.) επιχειρεί να θεμελιώσει τον πρωτοφασισμό του ΣΥΡΙΖΑ. Το κείμενο βασίζεται στο άρθρο του Ουμπέρτο Έκο «Ur-Fascism» που δημοσιεύθηκε το 1995 στο The New York Review of Books, και χρησιμοποιεί κατά λέξη τη μετάφραση τμήματός του που αναρτήθηκε στο ιστολόγιο Νόστιμον ήμαρ υπό τον τίτλο «Ουμπέρτο Έκο: Τα 14 χαρακτηριστικά του πρωτο-φασισμού». Η προσπάθεια του Α.Ζ. είναι ευπρόσδεκτη, αλλά το αποτέλεσμα πάσχει πολλαπλώς.

Δεν πρόκειται να εξετάσω ούτε την ουσία των επιχειρημάτων του Έκο, ούτε μία προς μία τις αντιστοιχίες μεταξύ των δύο άρθρων. Πιστεύω, και αυτό θα προσπαθήσω να δείξω με ενδεικτικές αναφορές, ότι πρόκειται για επιπόλαιη επίκληση των κατά τον Έκο 14 χαρακτηριστικών του πρωτοφασισμού με τα οποία επιχειρείται να αποδειχθεί ο πρωτοφασισμός του ΣΥΡΙΖΑ. Το χείριστο είναι ότι ο Α.Ζ. θεωρεί ότι και τα 14 χαρακτηριστικά εφαρμόζονται στον ΣΥΡΙΖΑ, εν ολίγοις ότι πιο φασιστικό κόμμα δεν μπορεί να υπάρξει.

Ο Α.Ζ. ξεκινά με τη φράση «Απλώς είναι μια ευκαιρία να αισθανθούμε ακόμα πιο ανήσυχοι απέναντι σ΄αυτό το «κρυπτοολοκληρωτικό» μόρφωμα που ο οργισμένος ελληνικός λαός ανέδειξε στην εξουσία, για να εκδικηθεί τον ίδιο του τον εαυτό». Θεωρώντας την ως λογοτεχνική μεταφορά, προσπερνώ την ελιτίστικη και ασυνάρτητη άποψη ότι ο ελληνικός λαός είναι μαζοχιστής. Απεναντίας, ούτε τα εισαγωγικά ούτε το κρυπτο- σώζουν το «κρυπτοολοκληρωτικό». Ο Έκο κρατάει την έννοια του ολοκληρωτισμού για τον Ναζισμό και τον Σταλινισμό, και σαφέστατα τον διακρίνει από τον (ιταλικό) φασισμό. «Εάν με τον ολοκληρωτισμό κάποιος εννοεί ένα καθεστώς στο οποίο κάθε ατομική πράξη υπόκειται στο κράτος και την ιδεολογία του, τότε αμφότεροι ο Ναζισμός και ο Σταλινισμός είναι αληθινά ολοκληρωτικά καθεστώτα. […] Ο Μουσολίνι δεν είχε καμιά φιλοσοφία: είχε μόνο ρητορική. […]  Ο Φασισμός ήταν ένας ασαφής (fuzzy) ολοκληρωτισμός, ένα κολάζ διαφορετικών φιλοσοφικών και πολιτικών ιδεών , μια κυψέλη αντιφάσεων». Ένα εκ των δύο: είτε ο ΣΥΡΙΖΑ διέπεται από ολοκληρωτικές αντιλήψεις (και αυτές δεν μπορούν παρά να είναι σταλινικής προελεύσεως), αλλά δεν τις εμφανίζει γιατί δεν έφτασε ακόμη η ώρα, είτε είναι φασιστοειδές μόρφωμα βάσει των 14 χαρακτηριστικών τα οποία ο Α.Ζ. θεωρεί μάλιστα ότι ισχύουν ένα προς ένα στην περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ.

  • «Το πρώτο χαρακτηριστικό του πρωτοφασισμού είναι η λατρεία της παράδοσης» (Ο. Έκο). Όντως, διαπιστώνει ο Α.Ζ.: «Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι ένα τυχοδιωκτικό πολιτικό σχήμα το οποίο υιοθέτησε με έντονη διάθεση οπορτουνισμού, ανεπεξέργαστα κομμάτια της αριστερής ιδεολογίας. Αρκέστηκε στην επίκληση κάποιων παραδοσιακών ‘αρχών’ τις οποίες χρησιμοποιεί χωρίς καμία διάθεση να προτείνει τον εκσυγχρονισμό τους. Επιμένει ακόμα σε μια αρχέγονη αλήθεια που έχει ήδη καταγραφεί κι εμείς το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίζουμε να ερμηνεύουμε το δυσνόητο μήνυμά της».

Παρά ταύτα, ο Έκο επιμένει: «Η παραδοσιαρχία, βέβαια, είναι πολύ παλαιότερη από τον φασισμό. […] γεννήθηκε στους ελληνιστικούς χρόνους, ως αντίδραση στον κλασικό ελληνικό ορθολογισμό. […] Στη λεκάνη της Μεσογείου, λαοί διαφόρων θρησκειών (που οι περισσότερες απ’ αυτές είχαν γίνει δεκτές στο ρωμαϊκό πάνθεο) άρχισαν να ονειρεύονται κάποια αποκάλυψη που είχε συμβεί στην αυγή της ανθρώπινης ιστορίας. […] Αν κοιτάξει κανείς τις βιβλιοθήκες διαφόρων φασιστικών καθεστώτων, θα βρει όλους τους μείζονες διανοητές της παραδοσιαρχίας. […] Αν κοιτάξετε τα ράφια που, στα αμερικάνικα βιβλιοπωλεία, φέρουν την επιγραφή «Νέα Εποχή», θα βρείτε εκεί μέχρι και Άγιο Αυγουστίνο, ο οποίος, απ’ ό,τι γνωρίζω, δεν ήταν φασίστας. Αλλά το να συνδυάζεις τον Άγιο Αυγουστίνο με το Στόουνχεντζ—αυτό είναι σύμπτωμα πρωτοφασισμού». Ο Α.Ζ. θα πρέπει να δώσει ένα (1) παράδειγμα στο οποίο ο ΣΥΡΙΖΑ να αναφέρεται σε μείζονες διανοητές της παραδοσιαρχίας. Μπορεί επίσης να βαπτίζει ό,τι θέλει ως παραδοσιακές ‘αρχές’ τις οποίες ο ΣΥΡΙΖΑ χρησιμοποιεί δίχως να προτείνει τον εκσυγχρονισμό τους, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρόκειται για την κατά τον Έκο λατρεία της παράδοσης, ο οποίος μάλιστα μερικές γραμμές παρακάτω σημειώνει: «Οι επίσημοι φασίστες διανοούμενοι ασχολούνταν κυρίως με το να επιτίθενται στον σύγχρονο πολιτισμό και την αριστερή διανόηση, που έχουν προδώσει τις παραδοσιακές αξίες».

  • Ο Α.Ζ. αντιγράφει σωστά τον Ο. Έκο: «Η παραδοσιαρχία συνεπάγεται την απόρριψη του μοντερνισμού. Η απόρριψη του σύγχρονου κόσμου είναι πάντα, μεταμφιεσμένη σαν αντίκρουση του καπιταλιστικού τρόπου ζωής. Παλαιότερα, αφορούσε κυρίως στην απόρριψη του Πνεύματος του 1789 και του Διαφωτισμού. Κατ’ αυτή την έννοια, ο πρωτοφασισμός μπορεί να οριστεί ως ανορθολογισμός». Οπότε, «Στην ‘ιδεοαντίληψη’ του ΣΥΡΙΖΑ, ο σύγχρονος κόσμος διοικείται από ένα βρώμικο καπιταλιστικό σύστημα με το οποίο συμπορευόμαστε μόνο από ανάγκη. Και επομένως, δεν δημιουργούμε και δεν παράγουμε, μέχρι που να ανατραπεί». Πάλι ο Έκο επιμένει: «Ο Διαφωτισμός, η Εποχή του Ορθολογισμού, γίνεται αντιληπτή ως απαρχή της σύγχρονης αχρειότητας. Κατ’ αυτή την έννοια, ο πρωτοφασισμός μπορεί να οριστεί ως ανορθολογισμός». Ο Α.Ζ. εμφανώς συγχέει τους μαρξιστές με τους παλαιο-ορθοδόξους και νεο-ορθοδόξους: ή δεν είναι μαρξιστές οι συριζαίοι ή, αν είναι, πρέπει να εξηγήσει από πότε οι μαρξιστές θεωρούν τον Διαφωτισμό απαρχή της σύγχρονης αχρειότητας
  • «Ο ανορθολογισμός βασίζεται επίσης στη λατρεία της δράσης για τη δράση. Επειδή η δράση είναι από μόνη της όμορφη, πρέπει να αναλαμβάνεται πριν, ή χωρίς, οποιαδήποτε σκέψη. Η σκέψη είναι μια μορφή αποδυνάμωσης. Επομένως, η κουλτούρα είναι ύποπτη, στο βαθμό που ταυτίζεται με την κριτική στάση». Ο Α.Ζ. μέχρις εδώ αντιγράφει τον Ο. Έκο, και συμπληρώνει «και το χειρότερο, κάθε σοβαρό σχέδιο πολιτικής στρατηγικής είναι συνήθως περιττό (ο Βαρουφάκης δρούσε απροσχεδίαστα με «δημιουργική ασάφεια»… )».

Ότι ο ΣΥΡΙΖΑ είχε ασυγκράτητο βολονταρισμό είναι γεγονός. Από πού συνάγεται, όμως, ότι θεωρούσε περιττό κάθε (σοβαρό) σχέδιο πολιτικής στρατηγικής; Και δεν νομίζω ότι θα μπορούσε να βρεθεί ατυχέστερο παράδειγμο από τον Βαρουφάκη… Πάνω απ’ όλα, όμως, τι σχέση έχει αυτή η παρατήρησή του για τον ΣΥΡΙΖΑ με αυτά που γράφει ο Ο. Έκο: «Η καχυποψία απέναντι στον κόσμο της διανόησης αποτελούσε πάντοτε σύμπτωμα του πρωτοφασισμού, από την υποτιθέμενη ρήση του Γκέμπελς («όταν ακούω να μιλάνε για κουλτούρα αρπάζω το όπλο μου») μέχρι τη συχνή χρήση εκφράσεων όπως «εκφυλισμένοι διανοούμενοι», «κουλτουριάρηδες», «παρηκμασμένοι σνομπ», «τα πανεπιστήμια είναι φωλιές κομμουνιστών». Οι επίσημοι φασίστες διανοούμενοι ασχολούνταν κυρίως με το να επιτίθενται στον σύγχρονο πολιτισμό και την αριστερή διανόηση, που έχουν προδώσει τις παραδοσιακές αξίες». Φθάνουμε στα όρια του παραλογισμού. Ο ΣΥΡΙΖΑ, από τη μια εμφανίζεται καχύποπτος απέναντι στον κόσμο της διανόησης· και, από την άλλη, μια από τις συνήθεις κατηγορίες που του απευθύνονται είναι ότι έχει μετατρέψει τα πανεπιστήμια σε φωλιές κομμουνιστών.

Σταματώ εδώ. Υπάρχουν μυριάδες πράγματα στα οποία μπορεί να υπάρξει ανηλεής αντιπολίτευση. Η πολιτική επιστήμη (και η ελληνική γλώσσα) έχει επίσης πολλούς όρους που μπορούν να περιγράψουν την ιδιομορφία του ΣΥΡΙΖΑ. Αυτή η προσπάθεια να γίνει εντονότερος ο αντιπολιτευτικός λόγος μόνο προβλήματα δημιουργεί (Λίγο πριν τις εκλογές του 2015, ορισμένοι έλεγαν ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα κάνει «κομμουνισμό»· και κάνει ιδιωτικοποιήσεις…). Επιπλέον, προκαλεί μάλλον εντύπωση ότι ο ΣΥΡΙΖΑ πρέπει να βγει σώνει και καλά «φασιστικός» και όχι «σταλινικός», όπως θα ανέμενε κανείς (εδώ μάλλον βάζει το χεράκι του και το reductio ad hitlerum). Ένας ψύχραιμος αναγνώστης θα έλεγε ότι αν κάπου θα έπρεπε να επιχειρηθεί κάτι παρόμοιο με το άρθρο του Α.Ζ. είναι οι ΑΝΕΛ (και άλλα μορφώματα). Δυστυχώς, ο Ανδρέας Ζαμπούκας αδίκησε τον εαυτό του με τούτο το άρθρο. Θα πρέπει, πάντως, να τον ευχαριστήσουμε, διότι σε πολλούς (ανάμεσά τους και εγώ) έκανε γνωστό το άρθρο του Ουμπέρτο Έκο, το οποίο αξίζει να διαβαστεί με προσοχή.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s