Αριστοτέλης: ένας σοσιαλδημοκράτης avant la lettre

Αυτό τουλάχιστον ισχυρίζεται ο καθηγητής πολιτικής επιστήμης Matt Qvortrup στο άρθρο του “Aristotle’s Philosophy of Equality, Peace, & Democracy”—μια συντόμευση του εναρκτήριου μαθήματός του της 12ης Οκτωβρίου στο πανεπιστήμιο του Κόβεντρυ. «Δημοκράτης, υπερασπιστής της κοινωνικής δικαιοσύνης, και αντίπαλος του απολυταρχικού κράτους», ο Αριστοτέλης είναι εντυπωσιακά «σύγχρονος και προοδευτικός» και πολλά από τα ζητήματα που τον απασχόλησαν είναι και δικά μας: η τρομοκρατία, η ανισότητα, και οι κίνδυνοι λόγω της υπερβολικής απληστίας μιας μικρής τάξης πλούσιων ατόμων. Μολονότι όλες του οι απόψεις δεν είναι σήμερα αποδεκτές (π.χ. οι σχετικές με τη δουλεία και τις γυναίκες), «ο Αριστοτέλης θα πρέπει να διαβαστεί από όσους υποστηρίζουν ριζοσπαστικές και προοδευτικούς σκοπούς».

Ο Αριστοτέλης και η προοδευτική πολιτική. Ο θεμελιωτής της πολιτικής επιστήμης δεν θα μπορούσε να είναι σαφέστερος: “ο αληθινά δημοκρατικός πολιτικός πρέπει να μελετά πώς το πλήθος δεν θα είναι λίαν άπορον” (Πολιτικά, 1320a). Θα πρέπει να υπάρχει αναδιανομή του πλούτου, η οποία θα γίνεται με συνάθροιση των προσόδων και αναδιανομή με εφάπαξ πληρωμές, και μάλιστα θα πρέπει να διανέμεται ένα κεφάλαιο ώστε οι άποροι να ξεκινήσουν μια δουλειά (1320a). “Αυτό δεν βρίσκεται ένα εκατομμύριο χιλιόμετρα μακριά από ό,τι υποστηρίζουν σήμερα πεφωτισμένοι φιλελεύθεροι και σοσιαλδημοκράτες”, γράφει ο Matt Qvortrup, οι οποίοι έχουν θέσει την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη στο επίκεντρο της πολιτικής διαπάλης. Επιπλέον, και αντίθετα προς τους σημερινούς πολιτικούς που κατά κανόνα επικαλούνται τη χρησιμότητα και το ίδιον συμφέρον, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει  ότι “το δε ζητείν πανταχού το χρήσιμον ήκιστα αρμόττει τοις μεγαλοψύχοις και τοις ελευθέροις» (1338b), και ότι ο τελικός σκοπός της κοινωνίας είναι το «ζην καλώς» (1278b).

Ο Αριστοτέλης και η πολιτική βία. Η πολιτική βία και η τρομοκρατία βρίσκονται στο επίκεντρο των τρεχουσών πολιτικών διαμαχών και ο Matt Qvortrup είναι καλός γνώστης του ζητήματος (το 2013 τιμήθηκε με το βραβείο PSA Prize για τη μελέτη του “Terrorism and Political Science”) . Ο Αριστοτέλης υποστήριξε ότι η τρομοκρατία προκαλείται από τη στέρηση των δικαιωμάτων, η δε έλλειψη πολιτικής επιρροής τροφοδοτεί την οργή, την επιθετικότητα και τελικώς τη βία. Ως εκ τούτου, ένα πολιτικό σύστημα θα αντέχει όταν όσοι έχουν εξουσία “δεν αντιμετωπίζουν τους εκτός της πολιτείας άδικα, και χρησιμοποιώντας τους ηγέτες τους στους θεσμούς” (1308a), συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε επίσης στις μέρες μας ο καθηγητής Arend Lijphart: χώρες στις οποίες οι μειονότητες συμμετέχουν στις διαδικασίες δημοκρατικής λήψης των αποφάσεων είναι έξι φορές λιγότερο πιθανό να δουν θανατηφόρες τρομοκρατικές επιθέσεις σε σχέση με λιγότερο δημοκρατικές χώρες.

Ο Αριστοτέλης και η δημοκρατική πολιτεία. Κρατώ ένα σημείο στο οποίο δικαίως δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα ο Matt Qvortrup. Διαβάζουμε στα Πολιτικά: “Διότι οι πολλοί, έκαστος των οποίων δεν είναι σπουδαίος, ενδέχεται όταν συνέρχονται μαζί να είναι καλύτεροι, όχι ατομικά αλλά συλλογικά, όπως τα δημόσια δείπνα στα οποία πολλοί συνεισφέρουν είναι καλύτερα από εκείνα με χορηγία ενός. επειδή όπου υπάρχουν πολλοί, καθένας έχει κάποιο κομμάτι αρετής και φρόνησης, και όταν συνέρχονται μαζί, όπως το πλήθος γίνεται ένας άνθρωπος με πολλά πόδια και πολλά χέρια και με πολλές αισθήσεις, έτσι συμβαίνει και με τα ήθη και την διάνοια. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι πολλοί κρίνουν καλύτερα… διότι έκαστος μπορεί να κρίνει ένα διαφορετικό τμήμα… και άπαντες τα πάντα” (1281b). Ως εκ τούτου, είναι “φανερόν ότι διά πολλάς αιτίας αναγκαίον πάντας ομοίως κοινωνείν του κατά μέρος άρχειν και άρχεσθαι” (1332b). Είναι δύσκολο να βρει κανείς καλύτερο επιχείρημα υπέρ της δημοκρατίας.

Διαβάστε το κείμενο στο Philosophy Now (Oct/Nov 2016).

Ενημερωτικά, δύο σημεία στα περί δημοκρατικής πολιτείας, τα οποία προφανώς δεν είχαν θέση σε ένα εναρκτήριο μάθημα.

  1. Ο Bryan Caplan (The Myth of the Rational Voter: Why Democracies Choose Bad Policies, Princeton University Press, 2007) υποστήριξε ότι η ανορθολογικότητα του ψηφοφόρου, θεμελιωμένη θεωρητικά και εμπειρικά, είναι πρόσφορη για κακές δημοκρατικές αποφάσεις. Οι Jon Elster & Hélène Landemore (“Ideology and Dystopia”, Critical Review, 20(3): 273-289, 2008) υπέβαλλαν σε εξαντλητική κριτική τις απόψεις του Caplan ισχυριζόμενοι ότι πρόκειται για ιδεολογική υπεράσπιση ενός απωθητικού πολιτικού καθεστώτος (ο Caplan ανταπάντησε με το “Reply to my Critics”, Critical Review, 20(3): 377-413, 2008).
  2. Οι Hélène Landemore και Jon Elster επιμελήθηκαν τον τόμο Collective Wisdom, Principles and Mechanisms (Cambridge University Press, 2012), στον οποίον διάφοροι ερευνητές εξετάζουν την αριστοτελική ιδέα της «συλλογικής ευφυίας» στον σημερινό κόσμο. Σε σχέση με τον Αριστοτέλη, καινούργιες διαστάσεις της «συλλογικής ευφυίας» είναι ότι σε διεργασίες λήψης αποφάσεων σήμερα μπορεί να εμπλέκονται εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι και ότι δεν υπάρχει αναγκαστικά άμεση και συνειδητή επικοινωνία μεταξύ των συμμετεχόντων (π.χ. αγορές πρόβλεψης).

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s