Ελίτ και λαός

“9 στους 10 εμπειρογνώμονες συμφωνούν: η Βρετανία δεν εμπιστεύεται τους εμπειρογνώμονες στο Brexit”, έγραφε η Washington Post δύο μέρες πριν το δημοψήφισμα. Φυσικά, δικαιώθηκε. Το Brexit κέρδισε, μολονότι όλη η ελίτ της Βρετανίας και διεθνώς είχε ταχθεί εναντίον του. Επιπλέον, επιβεβαίωσε εκκωφαντικά ό,τι είχε δείξει η νίκη του Ντόναλντ Τραμπ στις προκριματικές εκλογές, παρά τη σχεδόν καθολική αντίδραση της ελίτ των ρεπουμπλικάνων: το χάσμα μεταξύ ελίτ και λαού διευρύνεται και διαδίδεται από χώρα σε χώρα.

Το ζήτημα «ελίτ έναντι του λαού» δεν είναι νέο, έχει μεγαλύτερο βάθος από όσο ίσως πιστεύουν ορισμένοι, και πάντως είναι λίαν απλοϊκό να ερμηνευθεί απλώς ως παράγωγο του λαϊκισμού. Αναπόφευκτα, έχει ξανανοίξει η σχετική συζήτηση η οποία δεν πρόκειται να κλείσει σύντομα. Στους επόμενους μήνες θα επιχειρήσω να προσεγγίσω διάφορες πτυχές του θέματος. Προς το παρόν, επισημαίνω τρία σημεία:

  • Πολλοί πολιτικοί σχολιαστές ισχυρίζονται ότι ο λαός δεν ψηφίζει πάντα σωστά, ότι κάνει λάθη σε επιλογές ή/και σε αντιδράσεις του. Πράγματι, από πουθενά δεν προκύπτει ότι οι πολίτες θα ψηφίζουν πάντοτε σωστά ή ότι οι κινητοποιήσεις τους είναι πάντοτε ορθές—ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι μπορούμε να ορίσουμε το “σωστό”. Κορυφαίο παράδειγμα είναι η ανάδειξη των ναζιστών σε πρώτο κόμμα το 1932—και στα καθ’ ημάς το κίνημα του «δεν πληρώνω» και οι «αγανακτισμένοι». Καλά κάνουν, επίσης, και το υπενθυμίζουν πότε-πότε, διότι ο λαϊκισμός έχει αναγάγει σε θέσφατο την άποψη ότι “ο λαός έχει πάντα δίκιο”.

Ευτυχώς ή δυστυχώς, δεν υπάρχει αλγόριθμος που θα υπεδείκνυε αν μια λαϊκή κινητοποίηση είναι καλή ή κακή. Οι Έλληνες σωστά αντέδρασαν το ’40 με ενθουσιασμό και εναντίον των δήθεν ορθολογικών αναλύσεων ότι η ήττα ήταν αναπόφευκτη. Και σωστά έκαναν όσοι φώναξαν μαζικά «Δημοκρατία, Δημοκρατία» στην κηδεία του Γιώργου Σεφέρη, κι ας ήξεραν πως δεν υπήρχε περίπτωση να πέσει η χούντα. Όπως σωστά ψήφισαν το 1974 δίνοντας το συντριπτικό 54% στον Κωνσταντίνο Καραμανλή—αποτέλεσμα το οποίο, εμάς που τότε φωνάζαμε στα αμφιθέατρα ότι «ο Καραμανλής δεν είναι φασίστας» μας φάνηκε εντελώς ακατανόητο και μας πίκρανε (Πάντως, γρήγορα καταλάβαμε ότι είχαμε άδικο.)

  • Οι πολιτικοί μας σχολιαστές, όμως, κάνουν λάθος αν υπονοούν ότι δεν σφάλλουν οι ελίτ. Αναντίρρητη και εξαντλητικά μελετημένη περίπτωση είναι οι The Best and the Brightest επί Τζων Κένεντι και Λίντον Τζόνσον που κλιμάκωσαν την εμπλοκή των ΗΠΑ στο Βιετνάμ—ο υπουργός Άμυνας Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα, ένα από τα απαστράπτοντα στελέχη της εποχής, και η ομάδα των “αρίστων” που τον πλαισίωνε.

Οι κακές προβλέψεις των εκλογικών αποτελεσμάτων σε πολλές χώρες, μεταξύ των οποίων και η δική μας, έδειξε επίσης τα όρια των εμπειρογνωμόνων. Άλλωστε, όπως έχει δείξει ο Philip Tetlock στο βιβλίο του Expert Political Judgment: How Good Is It? How Can We Know?, οι εμπειρογνώμονες όχι μόνον κάνουν συχνά εσφαλμένες προβλέψεις, αλλά και ότι πρακτικά αυτό δεν επηρεάζει την καριέρα τους (βλ. επίσης την έξοχη βιβλιοπαρουσίαση του Louis Menand, «Everybody’S an Expert», The New Yorker, December 2005). Πάνω απ’ όλα, όμως, η εμπιστοσύνη προς τις ελίτ κλονίστηκε εξαιτίας της παντελούς αδυναμίας τους να προβλέψουν τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-8. Στην κρίση, τη διαχείρισή της και ιδίως τις διευρυνόμενες εισοδηματικές ανισότητες εδώ και μια τριακονταετία θα πρέπει να αποδώσουμε εν πολλοίς αυτή την ένταση μεταξύ των ελίτ και των πολιτών.

  • Τούτων δοθέντων, τι θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε; Ασφαλώς οι εμπειρογνώμονες κάνουν λάθη. Σίγουρα, όμως, οι μη ειδικοί είναι πολύ επιρρεπείς σε γνωσιακές πλάνες και σε εντελώς εσφαλμένες έως παρανοϊκές απόψεις, λόγου χάριν, θεωρίες συνωμοσίας, μανιχαϊστικές αντιλήψεις κ.ο.κ. Επιπλέον, σε εποχές πολύπλοκες, όπως στην παγκοσμιοποιημένη σημερινή οικονομία, η απλή λογική μπορεί μεν να είναι χρήσιμη, αλλά δεν είναι επαρκής αν δεν εδράζεται σε στέρεες γνώσεις.

Η διακυβέρνηση είναι τέχνη και όχι επιστήμη. Ωστόσο, αυτό δεν συνεπάγεται ότι η γνώση, ρητή και υπόρρητη, είναι ήσσονος σημασίας για την άσκησή της. Η έλλειψη γνώσεων οδηγεί σε αδυναμία αξιολόγησης και φιλτραρίσματος των πληροφοριών, σε ασθενή σκεπτικισμό, σε εθελοτυφλία και υπερεμπιστοσύνη, και σε αδυναμία επινόησης λύσεων και συνθέσεων—δεξιότητες που καταρχήν διαθέτουν οι ειδικοί. Η χώρα μας με τους ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ πλήρωσε μεγάλο κόστος εξαιτίας της ιδέας ότι ο βολονταρισμός αρκεί για την επίλυση προβλημάτων. Το ζήτημα, συνεπώς, δεν είναι αν μια κοινωνία χρειάζεται τους εμπειρογνώμονες και γενικότερα τις ελίτ, αλλά αν μπορεί και σε ποιο βαθμό να ασκεί έλεγχο στα πεπραγμένα τους. Και, φυσικά, το πώς οι ελίτ θα διατηρήσουν το κριτικό πνεύμα τους και θα αποφύγουν την ιδεολογική αρτηριοσκλήρυνσή τους.

Advertisements

One thought on “Ελίτ και λαός

  1. Πολύ μου άρεσε η ανάλυσή σας, αγαπητέ μου φίλε Κώστα. Όλοι κάνουν λάθη, και οι ελίτ και οι άλλοι. Όλοι λειτουργούν διαισθητικά στην εκάστοτε τρέχουσα συγκυρία. Συνεπώς, την ίδια πιθανότητα λάθους επιλογών έχουν όλοι. Καλή η γνώση του επα’ί’οντος, αλλά όχι πάντοτε αποτελεσματική. Άλλωστε, η έννοια του ορθού λόγου, σαν τάχα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ελίτ, έχει πεθάνει προ πολλού δια στόματος του εισηγητή της Ντεκάρτ, στον έκτο στοχασμό του στο βιβλίο του *Στοχασμοί περί της πρώτης φιλοσοφίας*.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s