Ο Άνταμ Σμιθ για την πανεπιστημιακή διδασκαλία

Είναι λίγο-πολύ γνωστές οι σχετικές με την εκπαιδευτική διαδικασία εντάσεις που δημιουργούνται στα πανεπιστήμια. Γενικά, τα μη μόνιμα μέλη ΔΕΠ φορτώνονται σημαντικό μέρος της διδασκαλίας των μαθημάτων, ενώ οι μόνιμοι καθηγητές έχουν τάση να την παραμελούν. [Προκειμένου να εστιαστώ σε τούτο το ζήτημα, προσπερνώ τον φόρτο της διοικητικής δουλειάς και ακραία φαινόμενα αδιαφορίας και τεμπελιάς.] Όταν έρθει η ώρα να κριθεί κάποιος για μονιμότητα ή/και προαγωγή, μέλη ΔΕΠ με καλό ερευνητικό έργο (και ενίοτε ορισμένοι με κακό…) τονίζουν την έλλειψη δημοσιεύσεων. Αυτή η λογική του “δημοσίευσε ή πεθαίνεις” δημιουργεί πικρίες και αντιδράσεις στους κρινόμενους που αντιτείνουν ότι “τραβάνε το κουπί” της εκπαιδευτικής διαδικασίας· όσοι δε τους το αναγνωρίζουν καταγγέλλονται, ανάλογα με τη συγκυρία, ότι υπηρετούν άλλες σκοπιμότητες ή συντεχνιακά συμφέροντα.

Δεν πρόκειται για ελληνική ιδιομορφία. Παραδείγματος χάριν, στη μελέτη τους “Are Tenure Track Professors Better Teachers?”, Αμερικανοί ερευνητές υποστηρίζουν πως βρήκαν “συνεκτικές αποδείξεις ότι οι φοιτητές μαθαίνουν σχετικά περισσότερα από μη μόνιμους καθηγητές στα εισαγωγικά μαθήματά τους”—μια απάντηση στους ισχυρισμούς τους υπάρχει στο άρθρο “What the Study Didn’t Show”.

Ούτε πρόκειται για κάτι το καινοφανές. Πριν από 250 χρόνια, ο Άνταμ Σμιθ το έθεσε στον Πλούτο των Εθνών («Of the Expense of Institutions for the Education of Youth», Book V, Ch. 1, Part III, Art. II). Ο Άνταμ Σμιθ αντιπαραβάλλει το αγγλικό με το σκωτικό πανεπιστημιακό σύστημα, και ειδικότερα τα πανεπιστήμια της Οξφόρδης και της Γλασκώβης που γνωρίζει από πρώτο χέρι. Για το πρώτο, στο οποίο βρέθηκε ως φοιτητής, είχε γράψει στον ξάδελφό του William Smith σαρκαστικά: “Θα ήταν από δικό του λάθος αν κάποιος έθετε σε κίνδυνο την υγεία του στην Οξφόρδη από υπερβολική μελέτη, επειδή οι μόνες μας δουλειές εδώ είναι να πηγαίνουμε στις προσευχές δύο φορές τη μέρα, και στα μαθήματα δύο φορές τη βδομάδα”. Για το σκωτικό σύστημα δεν κρύβει τον θαυμασμό του, φθάνει μάλιστα στο σημείο να πει ότι παρέχει “τα καλύτερα σεμινάρια σε ολόκληρη την Ευρώπη”.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Όλα είναι ζήτημα κινήτρων.

Στα σκωτικά πανεπιστήμια, οι μισθοί ήσαν μικροί και οι καθηγητές συμπλήρωναν το εισόδημά τους από το μικρό ποσό που κατέβαλαν όσοι επέλεγαν τα μαθήματά τους. Συνεπώς, η καλή φήμη είχε σημασία για έναν καθηγητή, την οποία αποκτούσε κερδίζοντας τους μαθητές του λόγω “των δεξιοτήτων και της επιμέλειας με τις οποίες εκτελεί κάθε τμήμα του καθήκοντός του”.

Απεναντίας, το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης εξασφάλιζε “μεγάλους μισθούς” στους καθηγητές. Ωστόσο, επειδή κάθε άνθρωπος επιθυμεί να ζει όσο πιο άνετα μπορεί, και όταν οι απολαβές του είναι ακριβώς ίδιες είτε επιτελεί είτε όχι κάποιο επίπονο καθήκον του, “είναι ασφαλώς προς το συμφέρον του, τουλάχιστον με την αγοραία του έννοια, είτε να παραμελεί εντελώς το καθήκον του, είτε, αν υπόκειται σε αρχές που δεν ανέχονται κάτι τέτοιο, να το επιτελεί όσο τσαπατσούλικα και πρόχειρα του το επιτρέπουν”. Εάν μάλιστα είναι εκ φύσεως εργασιομανής “είναι προς το συμφέρον του να χρησιμοποιήσει αλλού τούτη την ενεργητικότητά του ούτως ώστε να αποκομίσει κάποιο πλεονέκτημα, παρά στην επιτέλεση του καθήκοντός του, από το οποίο δεν μπορεί να αποκομίσει τίποτα”.

Επιπλέον, οι καθηγητές αλληλοϋποστηρίζονται όσον αφορά την περιφρόνησή τους προς τη διδασκαλία. Εάν οι πανεπιστημιακές αρχές στις οποίες υπόκεινται είναι, όπως κι αυτοί, πρόσωπα που διδάσκουν ή πρέπει να διδάσκουν, “είναι πιθανόν να ενωθούν στην κοινή υπόθεση, να γίνει λίαν επιεικής ο μεν προς τον δε, και καθένας να συναινεί ο διπλανός του να παραμελεί το καθήκον του, εφόσον του επιτρέπουν να παραμελεί το δικό του”. Η κατάσταση, όμως, μπορεί να εκφυλιστεί: “Στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, το μεγαλύτερο μέρος των δημόσιων καθηγητών έχει εγκαταλείψει εντελώς, τα τελευταία χρόνια, ακόμη και τα προσχήματα όσον αφορά τη διδασκαλία”. Περαιτέρω, ο Σμιθ ισχυρίζεται ότι οι σπουδές στα πανεπιστήμια οργανώνονται γενικά “όχι προς όφελος των φοιτητών, αλλά προς το συμφέρον, ή για να είμαι ακριβέστερος, για την άνεση των διδασκόντων”. Παρά ταύτα, όπου “οι διδάσκοντες επιτελούν πράγματι το καθήκον τους, δεν υπάρχουν παραδείγματα, πιστεύω, ότι το μεγαλύτερο μέρος των φοιτητών παραμελεί τα δικά του. Δεν απαιτείται η παραμικρή πειθαρχία προκειμένου να επιβληθεί η υποχρεωτική παρακολούθηση μαθημάτων, τα οποία αξίζει όντως να τα παρακολουθήσει κανείς, όπως είναι πασίγνωστο από περιπτώσεις τέτοιων μαθημάτων”.

Δύο τελικές παρατηρήσεις. Από την εποχή του Άνταμ Σμιθ έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι. Πρώτον, η παραδοσιακή έννοια του καθηγητή ως μεταδότη γνώσεων στους νέους έχει αποδυναμωθεί από τη μεγάλη έμφαση που δίνεται σήμερα στην έρευνα. Οι μόνιμοι καθηγητές προτιμούν την έρευνα επειδή, αφενός, το ερευνητικό έργο εξασφαλίζει την αναγνώριση από τους συναδέλφους τους, άρα πολύ μεγαλύτερη φήμη. και, αφετέρου, η ακαδημαϊκή αριστεία, παρά τα αντιθέτως λεγόμενα, εξακολουθεί να αποτελεί ισχυρό ατομικό κίνητρο. Οι παρατηρήσεις αυτές δεν σημαίνουν ότι το χρήμα είναι ήσσονος σημασίας κίνητρο. Απλώς, θέλω να τονίσω ότι οι άνθρωποι είναι πολύ πιο πολύπλοκα όντα από μια ευρέως διαδεδομένη καρικατούρα τους που συρρικνώνει όλα τα κίνητρά τους στον πλουτισμό.

Δεύτερον, η διδασκαλία φαίνεται ότι εισέρχεται σε νέα περίοδο άνθησης χάρη στα μαζικά διαδικτυακά μαθήματα. Επειδή, ούτε αναγκαία, ούτε ικανή συνθήκη είναι ένας καλός ερευνητής να είναι και καλός δάσκαλος, τ.έ. η διδασκαλία φαίνεται να απαιτεί ιδιάζουσες δεξιότητες, θα πρέπει να επανεξεταστεί ο ρόλος της. Μια καλή βάση συζήτησης μπορεί να είναι οι απόψεις του Άνταμ Σμιθ.

Advertisements

One thought on “Ο Άνταμ Σμιθ για την πανεπιστημιακή διδασκαλία

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s