Μια ατυχής προσπάθεια να θεμελιωθεί ο «πρωτοφασισμός» του ΣΥΡΙΖΑ

Δεν στερούνται νοήματος οι απόπειρες να προσδιοριστεί ο πολιτικο-ιδεολογικός χαρακτήρας του ΣΥΡΙΖΑ. Μια αποτελεσματική πολιτική και ιδεολογική αντιπαράθεση στα πεπραγμένα του προϋποθέτει μια αποσαφήνιση των αντιλήψεων που συγκροτούν τόσο τον σκληρό πυρήνα, όσο και τις περιφερειακές ιδέες του ιδεοσυστήματός του.

Στο άρθρο του «Τα 14 χαρακτηριστικά ‘πρωτοφασισμού’ στον ΣΥΡΙΖΑ», ο Ανδρέας Ζαμπούκας (Α.Ζ.) επιχειρεί να θεμελιώσει τον πρωτοφασισμό του ΣΥΡΙΖΑ. Το κείμενο βασίζεται στο άρθρο του Ουμπέρτο Έκο «Ur-Fascism» που δημοσιεύθηκε το 1995 στο The New York Review of Books, και χρησιμοποιεί κατά λέξη τη μετάφραση τμήματός του που αναρτήθηκε στο ιστολόγιο Νόστιμον ήμαρ υπό τον τίτλο «Ουμπέρτο Έκο: Τα 14 χαρακτηριστικά του πρωτο-φασισμού». Η προσπάθεια του Α.Ζ. είναι ευπρόσδεκτη, αλλά το αποτέλεσμα πάσχει πολλαπλώς.

Δεν πρόκειται να εξετάσω ούτε την ουσία των επιχειρημάτων του Έκο, ούτε μία προς μία τις αντιστοιχίες μεταξύ των δύο άρθρων. Πιστεύω, και αυτό θα προσπαθήσω να δείξω με ενδεικτικές αναφορές, ότι πρόκειται για επιπόλαιη επίκληση των κατά τον Έκο 14 χαρακτηριστικών του πρωτοφασισμού με τα οποία επιχειρείται να αποδειχθεί ο πρωτοφασισμός του ΣΥΡΙΖΑ. Το χείριστο είναι ότι ο Α.Ζ. θεωρεί ότι και τα 14 χαρακτηριστικά εφαρμόζονται στον ΣΥΡΙΖΑ, εν ολίγοις ότι πιο φασιστικό κόμμα δεν μπορεί να υπάρξει.

Ο Α.Ζ. ξεκινά με τη φράση «Απλώς είναι μια ευκαιρία να αισθανθούμε ακόμα πιο ανήσυχοι απέναντι σ΄αυτό το «κρυπτοολοκληρωτικό» μόρφωμα που ο οργισμένος ελληνικός λαός ανέδειξε στην εξουσία, για να εκδικηθεί τον ίδιο του τον εαυτό». Θεωρώντας την ως λογοτεχνική μεταφορά, προσπερνώ την ελιτίστικη και ασυνάρτητη άποψη ότι ο ελληνικός λαός είναι μαζοχιστής. Απεναντίας, ούτε τα εισαγωγικά ούτε το κρυπτο- σώζουν το «κρυπτοολοκληρωτικό». Ο Έκο κρατάει την έννοια του ολοκληρωτισμού για τον Ναζισμό και τον Σταλινισμό, και σαφέστατα τον διακρίνει από τον (ιταλικό) φασισμό. «Εάν με τον ολοκληρωτισμό κάποιος εννοεί ένα καθεστώς στο οποίο κάθε ατομική πράξη υπόκειται στο κράτος και την ιδεολογία του, τότε αμφότεροι ο Ναζισμός και ο Σταλινισμός είναι αληθινά ολοκληρωτικά καθεστώτα. […] Ο Μουσολίνι δεν είχε καμιά φιλοσοφία: είχε μόνο ρητορική. […]  Ο Φασισμός ήταν ένας ασαφής (fuzzy) ολοκληρωτισμός, ένα κολάζ διαφορετικών φιλοσοφικών και πολιτικών ιδεών , μια κυψέλη αντιφάσεων». Ένα εκ των δύο: είτε ο ΣΥΡΙΖΑ διέπεται από ολοκληρωτικές αντιλήψεις (και αυτές δεν μπορούν παρά να είναι σταλινικής προελεύσεως), αλλά δεν τις εμφανίζει γιατί δεν έφτασε ακόμη η ώρα, είτε είναι φασιστοειδές μόρφωμα βάσει των 14 χαρακτηριστικών τα οποία ο Α.Ζ. θεωρεί μάλιστα ότι ισχύουν ένα προς ένα στην περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ.

  • «Το πρώτο χαρακτηριστικό του πρωτοφασισμού είναι η λατρεία της παράδοσης» (Ο. Έκο). Όντως, διαπιστώνει ο Α.Ζ.: «Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι ένα τυχοδιωκτικό πολιτικό σχήμα το οποίο υιοθέτησε με έντονη διάθεση οπορτουνισμού, ανεπεξέργαστα κομμάτια της αριστερής ιδεολογίας. Αρκέστηκε στην επίκληση κάποιων παραδοσιακών ‘αρχών’ τις οποίες χρησιμοποιεί χωρίς καμία διάθεση να προτείνει τον εκσυγχρονισμό τους. Επιμένει ακόμα σε μια αρχέγονη αλήθεια που έχει ήδη καταγραφεί κι εμείς το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίζουμε να ερμηνεύουμε το δυσνόητο μήνυμά της».

Παρά ταύτα, ο Έκο επιμένει: «Η παραδοσιαρχία, βέβαια, είναι πολύ παλαιότερη από τον φασισμό. […] γεννήθηκε στους ελληνιστικούς χρόνους, ως αντίδραση στον κλασικό ελληνικό ορθολογισμό. […] Στη λεκάνη της Μεσογείου, λαοί διαφόρων θρησκειών (που οι περισσότερες απ’ αυτές είχαν γίνει δεκτές στο ρωμαϊκό πάνθεο) άρχισαν να ονειρεύονται κάποια αποκάλυψη που είχε συμβεί στην αυγή της ανθρώπινης ιστορίας. […] Αν κοιτάξει κανείς τις βιβλιοθήκες διαφόρων φασιστικών καθεστώτων, θα βρει όλους τους μείζονες διανοητές της παραδοσιαρχίας. […] Αν κοιτάξετε τα ράφια που, στα αμερικάνικα βιβλιοπωλεία, φέρουν την επιγραφή «Νέα Εποχή», θα βρείτε εκεί μέχρι και Άγιο Αυγουστίνο, ο οποίος, απ’ ό,τι γνωρίζω, δεν ήταν φασίστας. Αλλά το να συνδυάζεις τον Άγιο Αυγουστίνο με το Στόουνχεντζ—αυτό είναι σύμπτωμα πρωτοφασισμού». Ο Α.Ζ. θα πρέπει να δώσει ένα (1) παράδειγμα στο οποίο ο ΣΥΡΙΖΑ να αναφέρεται σε μείζονες διανοητές της παραδοσιαρχίας. Μπορεί επίσης να βαπτίζει ό,τι θέλει ως παραδοσιακές ‘αρχές’ τις οποίες ο ΣΥΡΙΖΑ χρησιμοποιεί δίχως να προτείνει τον εκσυγχρονισμό τους, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρόκειται για την κατά τον Έκο λατρεία της παράδοσης, ο οποίος μάλιστα μερικές γραμμές παρακάτω σημειώνει: «Οι επίσημοι φασίστες διανοούμενοι ασχολούνταν κυρίως με το να επιτίθενται στον σύγχρονο πολιτισμό και την αριστερή διανόηση, που έχουν προδώσει τις παραδοσιακές αξίες».

  • Ο Α.Ζ. αντιγράφει σωστά τον Ο. Έκο: «Η παραδοσιαρχία συνεπάγεται την απόρριψη του μοντερνισμού. Η απόρριψη του σύγχρονου κόσμου είναι πάντα, μεταμφιεσμένη σαν αντίκρουση του καπιταλιστικού τρόπου ζωής. Παλαιότερα, αφορούσε κυρίως στην απόρριψη του Πνεύματος του 1789 και του Διαφωτισμού. Κατ’ αυτή την έννοια, ο πρωτοφασισμός μπορεί να οριστεί ως ανορθολογισμός». Οπότε, «Στην ‘ιδεοαντίληψη’ του ΣΥΡΙΖΑ, ο σύγχρονος κόσμος διοικείται από ένα βρώμικο καπιταλιστικό σύστημα με το οποίο συμπορευόμαστε μόνο από ανάγκη. Και επομένως, δεν δημιουργούμε και δεν παράγουμε, μέχρι που να ανατραπεί». Πάλι ο Έκο επιμένει: «Ο Διαφωτισμός, η Εποχή του Ορθολογισμού, γίνεται αντιληπτή ως απαρχή της σύγχρονης αχρειότητας. Κατ’ αυτή την έννοια, ο πρωτοφασισμός μπορεί να οριστεί ως ανορθολογισμός». Ο Α.Ζ. εμφανώς συγχέει τους μαρξιστές με τους παλαιο-ορθοδόξους και νεο-ορθοδόξους: ή δεν είναι μαρξιστές οι συριζαίοι ή, αν είναι, πρέπει να εξηγήσει από πότε οι μαρξιστές θεωρούν τον Διαφωτισμό απαρχή της σύγχρονης αχρειότητας
  • «Ο ανορθολογισμός βασίζεται επίσης στη λατρεία της δράσης για τη δράση. Επειδή η δράση είναι από μόνη της όμορφη, πρέπει να αναλαμβάνεται πριν, ή χωρίς, οποιαδήποτε σκέψη. Η σκέψη είναι μια μορφή αποδυνάμωσης. Επομένως, η κουλτούρα είναι ύποπτη, στο βαθμό που ταυτίζεται με την κριτική στάση». Ο Α.Ζ. μέχρις εδώ αντιγράφει τον Ο. Έκο, και συμπληρώνει «και το χειρότερο, κάθε σοβαρό σχέδιο πολιτικής στρατηγικής είναι συνήθως περιττό (ο Βαρουφάκης δρούσε απροσχεδίαστα με «δημιουργική ασάφεια»… )».

Ότι ο ΣΥΡΙΖΑ είχε ασυγκράτητο βολονταρισμό είναι γεγονός. Από πού συνάγεται, όμως, ότι θεωρούσε περιττό κάθε (σοβαρό) σχέδιο πολιτικής στρατηγικής; Και δεν νομίζω ότι θα μπορούσε να βρεθεί ατυχέστερο παράδειγμο από τον Βαρουφάκη… Πάνω απ’ όλα, όμως, τι σχέση έχει αυτή η παρατήρησή του για τον ΣΥΡΙΖΑ με αυτά που γράφει ο Ο. Έκο: «Η καχυποψία απέναντι στον κόσμο της διανόησης αποτελούσε πάντοτε σύμπτωμα του πρωτοφασισμού, από την υποτιθέμενη ρήση του Γκέμπελς («όταν ακούω να μιλάνε για κουλτούρα αρπάζω το όπλο μου») μέχρι τη συχνή χρήση εκφράσεων όπως «εκφυλισμένοι διανοούμενοι», «κουλτουριάρηδες», «παρηκμασμένοι σνομπ», «τα πανεπιστήμια είναι φωλιές κομμουνιστών». Οι επίσημοι φασίστες διανοούμενοι ασχολούνταν κυρίως με το να επιτίθενται στον σύγχρονο πολιτισμό και την αριστερή διανόηση, που έχουν προδώσει τις παραδοσιακές αξίες». Φθάνουμε στα όρια του παραλογισμού. Ο ΣΥΡΙΖΑ, από τη μια εμφανίζεται καχύποπτος απέναντι στον κόσμο της διανόησης· και, από την άλλη, μια από τις συνήθεις κατηγορίες που του απευθύνονται είναι ότι έχει μετατρέψει τα πανεπιστήμια σε φωλιές κομμουνιστών.

Σταματώ εδώ. Υπάρχουν μυριάδες πράγματα στα οποία μπορεί να υπάρξει ανηλεής αντιπολίτευση. Η πολιτική επιστήμη (και η ελληνική γλώσσα) έχει επίσης πολλούς όρους που μπορούν να περιγράψουν την ιδιομορφία του ΣΥΡΙΖΑ. Αυτή η προσπάθεια να γίνει εντονότερος ο αντιπολιτευτικός λόγος μόνο προβλήματα δημιουργεί (Λίγο πριν τις εκλογές του 2015, ορισμένοι έλεγαν ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα κάνει «κομμουνισμό»· και κάνει ιδιωτικοποιήσεις…). Επιπλέον, προκαλεί μάλλον εντύπωση ότι ο ΣΥΡΙΖΑ πρέπει να βγει σώνει και καλά «φασιστικός» και όχι «σταλινικός», όπως θα ανέμενε κανείς (εδώ μάλλον βάζει το χεράκι του και το reductio ad hitlerum). Ένας ψύχραιμος αναγνώστης θα έλεγε ότι αν κάπου θα έπρεπε να επιχειρηθεί κάτι παρόμοιο με το άρθρο του Α.Ζ. είναι οι ΑΝΕΛ (και άλλα μορφώματα). Δυστυχώς, ο Ανδρέας Ζαμπούκας αδίκησε τον εαυτό του με τούτο το άρθρο. Θα πρέπει, πάντως, να τον ευχαριστήσουμε, διότι σε πολλούς (ανάμεσά τους και εγώ) έκανε γνωστό το άρθρο του Ουμπέρτο Έκο, το οποίο αξίζει να διαβαστεί με προσοχή.

 

Στο περίπου

Δεν έπιασα στα χέρια μου το νέο βιβλίο του Τάκη Θεοδωρόπουλου Στη Χώρα του Περίπου – Περίπου σύγχρονη, περίπου ευρωπαϊκή, περίπου πλούσια (εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 205). Ό,τι ξέρω είναι από το άρθρο «Προδημοσίευση: O Τάκης Θεοδωρόπουλος στη ‘Χώρα του Περίπου’» στην Athens Voice, στο οποίο διαβάζουμε:

Περίπου Νότος, διότι ο πραγματικός Νότος είναι πιο Νότος από τον δικό μας. Περίπου Ανατολή, αφού η πραγματική Ανατολή ξεκινά εκεί που τελειώνει η καθ’ ημάς. Περίπου Ευρώπη, μιας και η Ευρώπη είναι πάντα αλλού. Κρέμεται σαν τσαμπί στην άκρη της Βαλκανικής Χερσονήσου, έτοιμο να πέσει στη θάλασσα. Όμως δεν είναι ακριβώς Βαλκάνια, όπως και δεν είναι ακριβώς Μεσόγειος. Η σύγχρονη ιστορία της την απέκοψε από τη μοίρα των υπόλοιπων βαλκανικών χωρών, και για αιώνες έμεινε εκτός μεγάλων διαδρομών της Μεσογείου. Με τόσες συντεταγμένες δεν είναι παράδοξο που η συντριπτική πλειονότητα των κατόχων ελληνικών διαβατηρίων πιστεύουν πως η χώρα τους είναι ο Ομφαλός της Γης. Κοινώς, ότι όλος ο υπόλοιπος κόσμος έχει το βλέμμα του καρφωμένο πάνω τους. Και δεν είναι τυχαίο ότι η πλειονότητα αντιμετωπίζει όλον τον υπόλοιπο κόσμο σαν να ήταν ο Μεγάλος Αδελφός. Μας επιβλέπει και υποβλέπει την ελευθερία μας. Πάντως, δεν μας αφήνει στην ησυχία μας. Στατιστική του 2016 κατέγραψε πως το 70% των ερωτηθέντων πιστεύουν ότι το χρέος και η κρίση οφείλονται σε συνωμοσία σκοτεινών κέντρων.

Το επόμενο κείμενο που είχα δημοσιεύσει το 2009 δίνει μια άλλη διάσταση—κρίνοντας φυσικά μόνο από την προδημοσίευση στην Athens Voice— στο «περίπου» που καταδυναστεύει την ελληνική κοινωνία.

ΣΤΟ ΠΕΡΙΠΟΥ

Μας πρόσβαλλαν ευθέως στις Βρυξέλλες. Καλά έκαναν. Τι περιμέναμε; Φερθήκαμε σαν απατεώνες. Άλλο πράγμα η υπαρκτή δυσχέρεια πρόβλεψης των δημοσιονομικών μεγεθών σε συνθήκες οικονομικής κρίσης, και άλλο η συνειδητή (και άγαρμπη) εξαπάτηση που επιχειρήθηκε από την προηγούμενη κυβέρνηση. Ευτυχώς, αυτή τη φορά θυμώσαμε με τον εαυτό μας παρά με τους κουτόφραγκους. Κάτι είναι κι αυτό. Αποδεικνύει πως το σύνδρομο του αδικημένου δεν είναι ακατανίκητο.

Εξαπάτηση έξω, παραπλάνηση μέσα. Τα πλασματικά στοιχεία διαμορφώνουν το κλίμα επίσης εντός της χώρας. Ποσώς ενδιαφέρει αν μια ντουζίνα ατόμων έχει πραγματική εικόνα της οικονομικής κατάστασης. Μυριάδες αποφάσεις παίρνονται καθημερινά από τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Πώς μπορούμε να προσδοκούμε ορθές αποφάσεις και συμπεριφορές, αν ζούμε σε επίπλαστη πραγματικότητα;

Η εξαπάτηση, όμως, είναι η καλή εκδοχή. Υποψιάζομαι ότι, ακόμη και αν δεν έβαζε το χέρι της η ηγεσία του Υπουργείου Οικονομικών και η ΕΣΥΕ, δύσκολα θα μαθαίναμε την αλήθεια. Δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε σωστά τα οικονομικά μεγέθη με το σημερινό χάλι των υπηρεσιών. Αξιόπιστες εκτιμήσεις; Εδώ δεν μπορούμε καν να μετρήσουμε. Δεν γνωρίζουμε πόσοι είναι οι δημόσιοι υπάλληλοι, αγνοούμε τι συμβαίνει με τη δημόσια περιουσία. Μπορεί κάποιος να μας πει υπεύθυνα πόση είναι η ανεργία; Μπορεί να μας διαβεβαιώσει ότι το ΙΚΑ δεν θα ζητήσει πρόσθετη χρηματοδότηση την ερχόμενη βδομάδα; Όλα τα γνωρίζουμε στο περίπου. Συν πλην κάτι, βρε αδελφέ.

Ο Γάλλος ιστορικός της επιστήμης Alexandre Koyré κατέδειξε, σε ένα περίφημο άρθρο του 1948, πόσο σημαντικό βήμα υπήρξε για τις φυσικές επιστήμες το πέρασμα από τον «κόσμο του περίπου» στο «σύμπαν της ακρίβειας». Τετρακόσια χρόνια μετά από αυτή την αλλαγή, εμείς στη χώρα μας αποδεικνύουμε ότι δεν ιδρώνει το αυτί μας. Επιμένουμε σθεναρά στο «περίπου», το «εν γένει», το «πάνω κάτω». Όχι πάντοτε αθώα. Οι γκρίζες ζώνες ευνοούν συμφέροντα. Τόσο σε ατομικό επίπεδο, όσο και σε συλλογικό. Το «περίπου» είναι βολικό και ξεκούραστο στη δουλειά μας και λίαν ευπρόσδεκτο στην πολιτική ζωή. Η νοοτροπία του «περίπου» είναι όντως ευχάριστη. Δυστυχώς, τώρα πλέον κατάντησε τροχοπέδη. Και όχι στο περίπου.

Συνδέσεις (31-10-2016)

Με την ευκαιρία της χθεσινής επετείου της γέννησής, όλες οι συνδέσεις αφορούν τον Πωλ Βαλερύ  (1871-1945). Σημειωτέον, από 1ης Ιανουαρίου 2016 έχουν εκπνεύσει τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας του έργου του.

Κατερίνα Σχινά, Το φαινόμενο Πωλ Βαλερύ

Η Κατερίνα Σχινά προσεγγίζει τον Πωλ Βαλερύ ξεφυλλίζοντας την ογκώδη βιογραφία του που συνέθεσε ο Michel Jarrety: «Αυτό που έκανε ο Βαλερί, ήταν αναγκαίο να επιχειρηθεί», έγραψε το 1935 ο Μπεργκσόν. «Αυτό που έκανε ο Ζαρετί ήταν να μας κάνει να καταλάβουμε το γιατί», γράφει η Σχινά.

Λόγος και Τέχνη (Ιστολόγιο), Πωλ Βαλερύ – Ο εκφραστής της «καθαρής ποίησης»

Εκτενές αφιέρωμα στον Πωλ Βαλερύ με εργογραφία και μεταφράσεις (Σπαράγματα Νάρκισσου, και μια επιλογή από τους Στοχασμούς του).

Χάρης Ε. Ράπτης, Από τη σαγήνη στην απώθηση

«Τα τρία κείμενα που συνθέτουν την Εισαγωγή στη μέθοδο του Λεονάρντο ντα Βίντσι (το ομότιτλο του 1894, το Σημείωση και παρέκβαση του 1919 και το Ο Λεονάρντο και οι φιλόσοφοι του 1929) συγκαταλέγονται στα φιλοσοφικο-αισθητικά αριστουργήματα της νεωτερικότητας». Πολύ τολμηρή η σκέψη του συγγραφέα ότι «Ο Βαλερύ, χωρίς καμία αμφιβολία, αισθάνθηκε αυτή την εγγύτητα με τον Νίτσε σαν βάρος, από το οποίο βιάστηκε να απαλλαγεί. Γι’ αυτό και τον απώθησε«.

Κ. Π. Αναγνωστόπουλος, Βαλερύ: Disjecta membra για την Επιστήμη και τα Μαθηματικά

Θεωρώντας ανυπόφορο, από τα πρώτα βήματά του στα γράμματα, τον διαχωρισμό ανάμεσα στις «δύο παιδείες»—το πνεύμα της γεωμετρίας και το πνεύμα της λεπτότητας [Εισαγωγή στη Μέθοδο του Λεονάρντο ντα Βίντσι]—, ο Π. Βαλερύ δείχνει για τις επιστήμες και τα μαθηματικά ένα ενδιαφέρον που δεν θα είναι περιθωριακό ή περιστασιακό αλλά, αντίθετα, συνυφασμένο με ό,τι θα θεωρούσε κανείς κανονική του δραστηριότητα. Σήμερα, πενήντα χρόνια από τον θάνατό του, χάρη κυρίως στα Τετράδιά του, δίπλα στον συγγραφέα του κ. Τεστ, στον ποιητή της Νεαρής Μοίρας, στον οξυδερκή αναλυτή της Μεθοδικής Κατάκτησης, ξέρουμε πως υπάρχει και ένας άλλος Βαλερύ, που στο πρόσωπό του σύγχρονες επιστημονικές αντιλήψεις θα αναγνώριζαν έναν απροσδόκητο πρόδρομο.

Benoît Peeters, Η επανακάλυψη του Πωλ Βαλερύ

Μια παρουσίαση του έργου του Πωλ Βαλερύ βασισμένη στις δύο κύριες φετινές εκδόσεις: την τρίτομη έκδοση των Oeuvres που επιμελήθηκε ο καθηγητής Michel Jaretty (Le Livre de Poche, 2016, σελ. 4.500), και τον ΧΙΙΙ και τελευταίο τόμο της επιστημονικής έκδοσης των Cahiers (1894-1914), που ξεκίνησε ο Gallimard πριν τριάντα χρόνια.

Jean-Didier Wagneur, Συνέντευξη του Michel Jarrety

Ο Michel Jaretty τονίζει την καθημερινή «ροβινσωνιάδα» του συγγραφέα των Τετραδίων, θυμίζοντας ότι ο Βαλερύ επανάλαμβανε συχνά τη φράση του Jean Hardouin : «Πιστεύετε ότι θα έμπαινα στον κόπο να σηκώνομαι καθημερινά σε ολόκληρη τη ζωή μου στις τέσσερις το πρωί για να σκέπτομαι όπως όλος ο κόσμος;«

Martine Béland, Ο πολιτικός στοχασμός του Πωλ Βαλερύ για την Ευρώπη

Ο Βαλερύ ομαδοποίησε μέρος των δοκιμίων του υπό τον τίτλο Essais quasi politiques, ο οποίος υποδηλώνει ότι δεν είναι ειδικός των πολιτικών πραγμάτων, αλλά μια δημόσια προσωπικότητα των Γραμμάτων που στοχάζεται πάνω σε αυτά.  Η εμπειρία του Α΄ΠΠ υπήρξε η κινητήρια δύναμη του στοχασμού του για την Ευρώπη και γενικότερα τον δυτικό πολιτισμό, ο οποίος αποτυπώθηκε σε μια διάσημη φράση του: «Εμείς οι άλλοι, πολιτισμοί, γνωρίζουμε τώρα ότι είμαστε θνητοί». Ο Βαλερύ ανέπτυξε τις σκέψεις του για την Ευρώπη κυρίως σε δύο δοκίμια, τη «Μεθοδική Κατάκτηση» και την «Κρίση του Πνεύματος».

Maurice Sierro, Το πνεύμα και η δημιουργία στα Τετράδια του Πωλ Βαλερύ

Ο Βαλερύ ενεπλάκη σε μια καθημερινή διανοητική περιπέτεια επί πενήντα χρόνια, η οποία αποτυπώθηκε στις χιλιάδες σελίδες των άνω των 260 τετραδίων του. Ο Βαλερύ είναι ένας συγγραφέας του πνεύματος διότι: (α) Το σταθερό ενδιαφέρον του για τη λειτουργία του πνεύματος δεν λείπει από καμιά σελίδα των Τετραδίων. (β) Συνέλαβε τη ροή των σκέψεων του—»τα αραχνοειδή μυστικά τους»— έστω κι αν «ο τραχύς συμβολισμός, η ελλειπτικότητα, ο υπαινιγμός, αλλά επίσης η με αποχρώσεις ανάλυση, όλα τα στυλ της κατακερματισμένης σκέψης εξυπηρετούν τον δυναμισμό του πνεύματος». (γ) Η βαλεριανή περιγραφή του πνεύματος αντηχεί τους τόνους ενός μυστικιστή άθεου, αφοσιωμένου στην οξυδέρκεια και την ακρίβεια. Μια διπλή αναζήτηση που σε αυτόν υποκαθιστά τον Θεό.

Συνδέσεις (28.10.2016)

The World Bank, Επιχειρηματική Δραστηριότητα 2017 – Ίσες Ευκαιρίες για Όλους

Σύμφωνα με την ετήσια Έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας για 190 χώρες, η Ελλάδα έπεσε τρεις θέσεις σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά, κυρίως εξαιτίας των χρονοβόρων διαδικασιών επίλυσης των συμβατικών διαφορών (133/190 ή 1580 ημέρες) και απόκτησης αδειών ιδιοκτησίας (141/190). Η ποιότητα των δημοσίων υπηρεσιών βαθμολογείται 4,5/30.

Deloitte, Ο Παγκόσμιος Δείκτης Ανταγωνιστικότητας στη Βιομηχανία του 2016 (Craig A. Giffi, Michelle Drew Rodriguez, Bharath Gangula, Aleda V. Roth, and Tim Hanley (2016) «Global Manufacturing Competitiveness Index 2016», Deloitte Touche Tohmatsu Limited (DTTL) Global Consumer & Industrial Products Industry Group and the Council on Competitiveness.)

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Δείκτη Ανταγωνιστικότητας στη Βιομηχανία της Deloitte στη διαμόρφωση του οποίου συμμετέχουν 40 χώρες: 1/ Η Ελλάδα βρίσκεται στην 40η θέση και το χειρότερο στην ίδια θέση θα παραμείνει και μετά από μια 5-ετία. 2/ Μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια, οι ΗΠΑ θα βρεθούν στην πρώτη θέση, η Κίνα στη δεύτερη και η Γερμανία στην τρίτη. 3/ Σε σχέση με το 2013, παρατηρήθηκε μεγάλη πτώση για τη Βραζιλία (29η από 8η) και τη Ρωσία (32η από 28η). 4/ Τα προικισμένα άτομα παραμένουν ο πιο κρίσιμος παράγοντας για την ανταγωνιστικότητα, κρίσιμοι δε παράγοντες είναι κατά σειρά η ανταγωνιστικότητα κόστους, η παραγωγικότητα και το δίκτυο προμηθευτών.

J. Bradford DeLong, Γιατί ο Κέυνς έγραψε το «Μακροπρόθεσμα όλοι θα πεθάνουμε»;

Πρόκειται για την πασίγνωστη ρήση του Κέυνς της οποίας η δεσπόζουσα ερμηνεία είναι ότι  δήθεν ο Κέυνς ενδιαφερόταν μόνο για τη βραχυπρόθεσμη περίοδο και όχι για τη μακροπρόθεσμη—ένα carpe diem επιχείρημα. Ο Bradford DeLong χρεώνει κυρίως τον Σουμπέτερ, καθώς και τον Χάγιεκ και τη Gertrude Himmelfarb, για την ερμηνεία αυτή, η οποία μεταξύ άλλων επικαλείται και το γεγονός ότι ο Κέυνς ήταν άτεκνος—μια έμμεση, αλλά σαφέστατη αναφορά στην ομοφυλοφιλία του…

Tyler Zimmer, Το Αλφαβητάριο του Σοσιαλισμού (The Los Angeles Review of Books)

Ο καθηγητής Tyler Zimmer παρουσιάζει το νέο βιβλίο The ABCs of Socialism, “απολύτως επίκαιρο” διότι: (α) Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, σήμερα οι νέοι διάκεινται πιο θετικά προς την ιδέα του σοσιαλισμού παρά προς το κερδοσκοπικό σύστημα. (β) Με την άνοδο των λαϊκιστών και ακροδεξιών, “το τελευταίο πράγμα που χρειάζεται η Αριστερά είναι μια κρίση ταυτότητας και νομιμοποίησης”.

John Cassidy, Το Σχέδιο της Χίλαρι Κλίντον για να Στριμώξει τους Πάμπλουτους (The New Yorker)

Η Κλίντον υπόσχεται ότι θα αυξήσει τις δαπάνες κατά ένα 1,65 τρισ. δολάρια στα δέκα επόμενα έτη για υποδομές, υγεία, παιδεία κ.ά., δίχως να προστεθεί ούτε μία δεκάρα στο εθνικό χρέος. Πώς θα γίνει αυτό; 1/ Περίπου 92% της αύξησης των φόρων θα αφορά το πλουσιότερο 1% του πληθυσμού—όσοι έχουν ετήσιο εισόδημα τουλάχιστον 699.000 δολ. 2/ Αυτοί οι φορολογούμενοι θα πληρώσουν, κατά μέσο όρο, 117.760 δολ. περισσότερα, το δε διαθέσιμο εισόδημά τους μετά τους φόρους θα μειωθεί κατά 7,4%. 3/ Τα 2/3 σχεδόν της αύξησης των φόρων θα αφορά το πλουσιότερο 0,1% του πληθυσμού—όσοι έχουν ετήσιο εισόδημα άνω των 3,75 εκατ. δολαρίων. 4/ Αυτοί οι πάμπλουτοι θα πληρώσουν, κατά μέσο όρο, 800.000 δολ. περισσότερα, το δε διαθέσιμο εισόδημά τους μετά τους φόρους θα μειωθεί κατά 10,8%.

Dani Rodrik, No Time for Trade Fundamentalism

Μια κάποια ανατροπή της υπερ-παγκοσμιοποίησης δεν είναι αναγκαστικά κακή, στον βαθμό που βοηθάει να διατηρηθεί μια λογικά ανοικτή παγκόσμια οικονομία. Απαιτείται μια καλύτερη ισορροπία μεταξύ της εθνικής οικονομίας και της παγκοσμιοποίησης. Ειδικότερα, χρειάζεται να θέσουμε τις απαιτήσεις της φιλελεύθερης δημοκρατίας επικεφαλής εκείνων του διεθνούς εμπορίου και των επενδύσεων. Μια τέτοια ισορροπία θα αφήσει άφθονο χώρο για μια ανοικτή παγκόσμια οικονομία. Στην πραγματικότητα θα την ενεργοποιήσει και θα τη διατηρήσει.

 

 

Η θεωρία των συμβάσεων (Νόμπελ Οικονομίας 2016)

Οι Όλιβερ Χαρτ (Oliver Hart) και Μπενγκ Χόλμστρεμ (Bengt Holmström), καθηγητές στο Χάρβαρντ και το ΜΙΤ αντιστοίχως, τιμήθηκαν με το Νόμπελ Οικονομίας 2016 από τη Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών για τη «συνεισφορά τους στη θεωρία των συμβάσεων» (contract theory). Το έργο τους είναι αφενός μεγάλης πρακτικής σημασίας και αφετέρου υψηλού επιπέδου ανάλυσης:

  1. Οι συμβάσεις βρίσκονται παντού, διότι βοηθούν να εγκαθιδρυθούν σχέσεις εμπιστοσύνης και συνεργασίας σε καταστάσεις ευεπίφορες στη δυσπιστία και σε τριβές μεταξύ των εμπλεκομένων: εργοδότες-εργαζόμενοι, διοίκηση-μέτοχοι, επιχειρήσεις-προμηθευτές, τράπεζες-δανειζόμενοι, ασφαλιστικές εταιρείες-ασφαλισμένοι.
  2. Η θεωρία των συμβάσεων μας βοηθά να κατανοήσουμε αυτές τις σχέσεις. Όποιος κατέχει μια πληροφορία έχει την τάση να εκμεταλλευθεί αυτό το μονοπωλιακό πλεονέκτημα στις διαπραγματεύσεις του. Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος γνωρίζει καλύτερα τις ικανότητες και αδυναμίες του από τον δυνητικό εργοδότη του, και μια κρατική επιχείρηση γνωρίζει καλύτερα από τις κρατικές αρχές το κόστος λειτουργίας και την παραγωγικότητά της. Υπ΄ αυτό το πρίσμα, η θεωρία των συμβάσεων αποτελεί τμήμα της οικονομικής της πληροφόρησης (economics of information), και αναγκαστικά πρέπει να καταφύγει σε εργαλεία της θεωρίας των παιγνίων.

Μια σύμβαση κατά κανόνα επιδιώκει να ρυθμίσει μελλοντικές ενέργειες. Πότε θα δοθεί μπόνους για καλή απόδοση ή πότε θα επιτρέπεται η απόλυση; Οι μάνατζερς θα μπορούν να αποκτούν μετοχές της εταιρείας στην οποία δουλεύουν ή θα προβλέπονται άλλες ανταμοιβές; Γενικότερα, η θεωρία των συμβάσεων μας βοηθάει (α) να κατανοήσουμε γιατί υπάρχουν διαφορετικά είδη και μορφές συμβάσεων και (β) να θεσμοθετήσουμε καλύτερους θεσμούς για την κοινωνία—οι δημόσιες υπηρεσίες (σχολεία, νοσοκομεία, φυλακές) θα πρέπει να είναι δημόσιας ή ιδιωτικής ιδιοκτησίας; Οι δάσκαλοι, νοσηλευτές, φύλακες φυλακών θα πρέπει να πληρώνονται με προσδιορισμένους μισθούς ή βάσει της απόδοσης;

Δεδομένου ότι ο εντολοδότης δεν μπορεί να παρακολουθεί το τι κάνει ο εντολοδόχος καθημερινά και συστηματικά, μια σύμβαση θα πρέπει να αποτυπώνει ένα σύστημα κινήτρων χάρη στα οποία θα αποφεύγονται συγκρούσεις συμφερόντων και θα διαμοιράζονται οι κίνδυνοι μεταξύ των δύο μερών, π.χ. θα επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση της αξίας των μετοχών και θα αποφεύγονται αδικαιολόγητες και προσωπικού χαρακτήρα δαπάνες. Τα πράγματα περιπλέκονται αν συνυπολογιστεί η τύχη, π.χ. αν πέσει η τιμή του πετρελαίου που προφανώς δεν εξαρτάται από τις ενέργειες ενός μάνατζερ. Μια λύση στην περίπτωση αυτή θα ήταν να υπολογιστεί η μέση απόδοση του κλάδου στον οποίον ανήκει η επιχείρηση, και τα μπόνους να δίνονται σε όσους πέτυχαν μεγαλύτερες αποδόσεις.

Σε πολλές περιπτώσεις τα πράγματα είναι ακόμη δυσχερέστερα, διότι είναι αδύνατον να περιγραφούν όλες οι δυνατές μελλοντικές καταστάσεις. Έτσι, αν κάποιος απρόβλεπτος παράγοντας επηρεάσει τα αποτελέσματα της επιχείρησης τίθεται θέμα πώς θα λυθεί η προκύπτουσα σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ εντολοδότη και εντολοδόχου (θεωρία των ατελών συμβάσεων στην οποία εργάστηκε πολύ ο Όλιβερ Χαρτ). Η βασική ιδέα που προτάθηκε για τέτοιες περιπτώσεις είναι η σύμβαση να καθορίζει ποιος έχει το δικαίωμα απόφασης, το οποίο βεβαίως εξαρτάται από τη διαπραγματευτική ισχύ των εμπλεκομένων μερών, και στην πραγματικότητα ισοδυναμεί με μια εναλλακτική λύση της πληρωμής βάσει της απόδοσης.

 

Πληροφοριακό υλικό (περιορίζομαι σε δημοσιεύματα ιστοσελίδων)

Κατευθείαν από την πηγή (The Royal Swedish Academy of Sciences):

Εκλαϊκευμένη παρουσίαση της θεωρίας των συμβάσεων

Επίσημη έκθεση της συμβολής των Χαρτ και Χόλμστρεμ στη θεωρία των συμβάσεων

Η πληρέστερη παρουσίαση, τόσο αναλυτικά όσο και σε συνδέσεις, του έργου των δύο βραβευθέντων οικονομολόγων υπάρχει στην ιστοσελίδα Marginal Revolution.

Εργοβιογραφία του Μπενγκ Χόλμστρεμ

Εργοβιογραφία του Όλιβερ Χαρτ

Άλλες συνδέσεις:

Ο Luigi Zingales για τους νομπελίστες

Ο David Warsh για τις απόψεις του Χόλμστρεμ σχετικά με το χρέος και τις τράπεζες

Ο Peter Boettke για το Νόμπελ

Ιστοσελίδα A Fine Theorem: Μπενγκ Χόλμστρεμ

Ιστοσελίδα A Fine Theorem:  Όλιβερ Χαρτ

Δύο κείμενα κριτικής:

Ιδιωτικές φυλακές και σχεδιασμός κινήτρων: Μια κριτική του Όλιβερ Χαρτ

Δεύτερες σκέψεις για τα φετινά βραβεία Νόμπελ Οικονομίας

 

 

Ποιοι παίρνουν βραβείο Νόμπελ;

Η παραγωγή γνώσης λίαν υψηλού επιπέδου δεν είναι από τα πλέον προφανή ζητήματα. Ωστόσο, οι δυσκολίες δεν σημαίνουν ότι θα πρέπει να σηκώσουμε τα χέρια.

Μια νέα μελέτη ταξινομεί τα πανεπιστήμια βάσει του αριθμού των βραβείων Νόμπελ που κέρδισαν απόφοιτοί τους αναλογικά με τον συνολικό αριθμό των αποφοίτων τους. Η μελέτη διερεύνησε 81 πανεπιστήμια, των οποίων τρεις τουλάχιστον απόφοιτοι τιμήθηκαν με το βραβείο Νόμπελ σε μία από τις έξι κατηγορίες, από το 1901 έως το 2015. Το ενδιαφέρον αποτέλεσμα είναι ότι (α) στην κορυφή της ταξινόμησης βρίσκονται η École Normale Supérieure του Παρισιού (#1) και το California Institute of Technology (Caltech) (#2)· και (β) στην πρώτη δεκάδα βρίσκονται δύο μικρά πανεπιστήμια τα Swarthmore College στην Πενσυλβάνια (#4) το Amherst College στη Μασαχουσέτη (#9). Ενδεικτικά αναφέρω ότι το Χάρβαρντ και το ΜΙΤ βρίσκονται στην τρίτη και έβδομη θέση αντιστοίχως. Εάν κάτι συνάγεται από αυτή τη μελέτη είναι ότι τα μικρά αυτά πανεπιστήμια μπορούν χρησιμεύσουν ως μοντέλα αριστείας όσον αφορά την επιλογή και την εκπαίδευση.

Μια δεύτερη μελέτη του 2011 υποδεικνύει ότι οι μεγάλες επιστημονικές ανακαλύψεις γίνονται πλέον από μεσήλικες παρά από νέους επιστήμονες: η μέση ηλικία των φυσικών ανήλθε από τα 37 στα 50, των χημικών από τα 36 στα 46 και των γιατρών από τα 38 στα 45. Πριν από το 1905, το 20% των βραβευμένων είχαν κάνει τις ανακαλύψεις τους πριν συμπληρώσουν τα 30, ποσοστό που έχει εκμηδενιστεί από το 2000 και μετά. Τούτων δοθέντων, φαίνεται πως είχε άδικο ο Αϊνστάιν που ισχυρίστηκε κάποτε ότι “όποιος δεν πραγματοποίησε τη μεγάλη του συνεισφορά στην επιστήμη πριν από τα τριάντα, ουδέποτε θα την κάνει”.

Τρεις τουλάχιστον λόγοι εξηγούν αυτή την αλλαγή: (α) Υπάρχει μετατόπιση από το θεωρητικό έργο στο εμπειρικό, το οποίο απαιτεί εμπειρία και συνολική γνώση, χαρακτηριστικά που ευνοούν τους πιο ηλικιωμένους. (β) Καθώς ένα επιστημονικό πεδίο επεκτείνεται, απαιτείται χρόνος για να ελεγχθεί η συσσωρευμένη γνώση, οι δε ανακαλύψεις εδράζονται σε προηγούμενη γνώση. Η φυσική των αρχών του αιώνα αποτελεί εξαίρεση (και δίνει ένα δίκαιο στον ισχυρισμό του Αϊνστάιν) με την έννοια ότι επρόκειτο για επανάσταση στη γνώση που ανέτρεπε εδραιωμένες θεωρίες, άρα δεν βασιζόταν σε συσσωρευμένες γνώσεις. (γ) Σε πολλούς επιστημονικούς τομείς, η έρευνα στηρίζεται σε πανάκριβα μηχανήματα στα οποία δεν έχουν πρόσβαση οι πολύ νέοι ερευνητές.

Δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να πάρουμε κατά γράμμα τα συμπεράσματα των δύο μελετών. Ωστόσο, αποτελούν ενδείξεις που θα μπορούσαν να έχουν μια χρησιμότητα στη χάραξη μιας εκπαιδευτικής πολιτικής.

Συνδέσεις (24.10.2016)

Τάσος Τέλλογλου, ΜΜΕ: Σαράντα μέρες αγωνίας για την κυβέρνηση

Συστηματική καταγραφή των σχετικών με την υπόθεση των τηλεοπτικών αδειών γεγονότων. Υπόθεση που μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη για το μέλλον της παρούσας κυβέρνησης.

Στρατής Μπουρνάζος, Δεν είναι «ροζ», είναι μαύρη και είναι «Ζούγκλα»

Έξοχο άρθρο. «Το ‘ερωτικό σκάνδαλο’ ανώτατου δικαστικού, που ήρθε στη δημοσιότητα τις τελευταίες μέρες, δεν είναι ούτε ‘ροζ’, όπως διατείνονται εκείνοι που το διακινούν, ούτε ‘κίτρινο’, όπως ίσως σκεφτεί  αμέσως ο αναγνώστης. Είναι μαύρο, κατάμαυρο· είναι μια υπόθεση άθλιου εκβιασμού, εξαιρετικά δυσοίωνη για τον δημόσιο βίο, αν βρει έδαφος». Τέτοια κείμενα διασώζουν την «ηθική» διάσταση της Αριστεράς.

Γιώργος Σιακαντάρης, Από ποιον και τι κινδυνεύουμε;

«Δεν φανταζόμουν ότι ο αυριανισμός μπορεί να έχει ‘αυτόνομο’ παρών στα πρωτοσέλιδα της ‘Αυγής’. Δεν φανταζόμουν, όταν πριν 25 χρόνια, αναρωτιόμουν αν έχει αυτόνομο πολιτικό μέλλον ο αυριανισμός, ότι κάποιοι, φυσικά όχι όλοι, ούτε καν οι περισσότεροι στο χώρο του ΣΥΡΙΖΑ, θα τον αναπαρήγαγαν στους κόλπους της ίδιας της ‘Αυγής’. […] Όχι, δεν φοβάμαι ότι ο αριστερός ολισμός ή δεσποτισμός (κατάργηση της διάκρισης των εξουσιών) θα οδηγήσει στον ολοκληρωτισμό (κατάργηση του πολιτικού και ιδεολογικού πλουραλισμού). Αυτό που φοβάμαι είναι το τι θα έχει μείνει σ’ αυτήν εδώ τη χώρα, όταν ο ολισμός παραδώσει κάποια στιγμή την εξουσία. Γιατί τελικά δεν κινδυνεύουμε από τον Στάλιν και τον κομμουνισμό, αλλά από τον εκφασισμό της κοινωνίας μας.»

Αντώνιος Κουρής, Νίκος Παρασκευόπουλος: η Δικαιοσύνη στο απόσπασμα

Περί του υπουργού Δικαιοσύνης Νίκου Παρασκευόπουλου (1): «Αυτές τις μέρες, η πιο σταθερή από τις τρεις εξουσίες, η δικαιοσύνη,  εκμαυλίζεται θεσμικά, με τρόπο πρωτόγνωρο και ταχύτατο. Ο υπουργός Δικαιοσύνης, Νίκος Παρασκευόπουλος, θεωρεί ότι θεράπευσε το Δίκαιο όλη του τη ζωή. Αλλά έμελλε να το συντρίψει στα χέρια του με σαιξπηρικό τρόπο».

Πάσχος Μανδραβέλης, Πού είσαι Νίκο, που ’λεγες…

Περί του υπουργού Δικαιοσύνης Νίκου Παρασκευόπουλου (2): «Λένε ότι η εξουσία διαφθείρει αλλά στην περίπτωση της Πρώτης Φοράς Αριστερά (ΠΦΑ) σαρώνει υπολήψεις. Όχι μόνο των θυμάτων των υποκλοπών, αλλά και εκείνων που κάποτε τις στηλίτευαν.»

Γιάννης Βούλγαρης, Η κατάντια των δημόσιων ηθών

«Το πράγμα όμως αποδείχτηκε πιο περίπλοκο και η αριστεροδεξιά όσμωση πιο προχωρημένη. Η παρακρατική μεθόδευση κατά επιφανών δικαστικών και ο επαίσχυντος ρόλος του συριζαίου υπουργού Παρασκευόπουλου, έδειξε ότι ο αυταρχισμός και η αντιθεσμική νοοτροπία φωλιάζει στον κυβερνητικό ΣΥΡΙΖΑ. Εδώ πρόκειται για ιστορική ασυνέχεια, για κάτι άλλο, για συνολική ρήξη με τα ήθη και την ηθική της ιστορικής Αριστεράς». Πλήρης ταύτιση των απόψεων μου με τον Γιάννη Βούλγαρη (βλ. το κείμενό μου Περί ΣΥΡΙΖΑ)

Avaaz: Ψηφίσματα Πολιτών, Η Ιστορία στο εδώλιο

Τείνει να γίνει επιδημία. Μια ιστορικός σέρνεται στα δικαστήρια για την επιστημονική της δουλειά.