Η αντιμετώπιση της θρησκευτικής αντεπανάστασης

Πέρυσι κυκλοφόρησε το βιβλίο The Paradox of Liberation: Secular Revolutions and Religious Counterrevolutions του διάσημου πολιτικού φιλοσόφου Michael Walzer, το οποίο περιλαμβάνει διαλέξεις που έδωσε στο Γέιλ το 2013. Τρεις περιπτώσεις πετυχημένων εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων—της Ινδίας και του Ισραήλ (1947-48) και της Αλγερίας (1962)—είναι το κύριο υλικό του, βάσει του οποίου επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα “Τι απέγιναν τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα;”, το οποίο με τη σειρά του οδηγεί σε ένα δεύτερο: τι απέγινε η κοσμική δημοκρατική Αριστερά; “Εδώ βρίσκεται το βαθύτερο ερώτημα—ίσως θα το ονόμαζα το άγχος”—που με οδήγησε να γράψω αυτό το βιβλίο” (σ. xiv).

Ποιο είναι, λοιπόν, το παράδοξο που προαναγγέλλει ο τίτλος; Τα σημερινά κράτη δεν είναι τα κράτη που οραματίστηκαν οι αρχικοί ηγέτες και διανοούμενοι των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων. Ενώ και τα τρία κινήματα είχαν κοσμικό χαρακτήρα, σήμερα στις τρεις αυτές, με διαφορετική θρησκεία, χώρες βλέπουμε την ανάδειξη ενός λίαν ισχυρού πολιτικού ρεύματος με ρίζες σε ό,τι άνετα θα χαρακτηριζόταν φονταμενταλισμός (σ. xii).

Κατά τον Walzer, οι κοσμικές εθνικές επαναστάσεις απέτυχαν επειδή “η κουλτούρα της απελευθέρωσης ήταν εμφανώς πολύ αδύναμη” και ήταν τέτοια επειδή κόπηκε από την παράδοση (σ. 24). Απεναντίας, αν οι θεμελιωτές αυτών των σύγχρονων κρατών είχαν υιοθετήσει μια λιγότερο εχθρική στάση προς την παράδοση και “είχαν επιδιώξει μια κριτική δέσμευση (critical engagement) με την παλιά κουλτούρα παρά μια ολοκληρωτική επίθεση εναντίον της… [θ]έλω να πιστεύω πως η ιστορία θα μπορούσε να εξελιχθεί διαφορετικά” (σ. 32). Συνεπώς, το φάρμακο για να καταπολεμηθεί η αναβίωση της θρησκευτικότητας είναι η κριτική δέσμευση: “η εγκατάλειψη της άρνησης δεν σημαίνει αποδοχή. σημαίνει, ξανά, διανοητική και πολιτική δέσμευση” (σ. 127).

Σταματώ εδώ και δίνω τον λόγο στον Avishai Margalit, ομότιμο καθηγητή φιλοσοφίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και τον Assaf Sharon, επίκουρο καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ. Η Boston Review δημοσιεύει την κριτική τους των απόψεων του Walzer, την απάντησή του και την ανταπάντησή τους. Πρόκειται για ενδοοικογενειακή αντιπαράθεση που εστιάζεται στο Σιωνιστικό κίνημα, διότι, όπως γράφουν, είναι αυτό που γνωρίζουν καλύτερα και οι τρεις τους. Ωστόσο, αυτή η διαμάχη έχει τη σημασία της και για εμάς.

Κατά τους Margalit και Sharon, αν οι πρώτοι σιωνιστές έσφαλλαν όσον αφορά την αντιμετώπιση της θρησκείας, δεν ήταν εξαιτίας της μαχητικής απόρριψής της. Απεναντίας, όπως επισημαίνει και ο Walzer, το ουσιαστικό σφάλμα τους ήταν η πεποίθησή τους ότι η “μοίρα όλων των θρησκειών είναι η παρακμή” (σ. 25). Εντέλει, το ζήτημα δεν είναι γιατί η κοσμική εθνική επανάσταση απέτυχε, αλλά γιατί η πεφωτισμένη δέσμευση με τη θρησκεία (η κριτική δέσμευση) απέτυχε και συνεχίζει να αποτυγχάνει. Αυτή η κριτική δέσμευση ήταν εμφανής, λόγου χάριν, στον Asher Ginzberg—ιδρυτή της πρώτης σιωνιστικής, μυστικής εταιρείας των “τέκνων του Μωυσή” στην Οδησσό (1889)—ο οποίος επιδίωξε τη συμμετοχή τόσο κοσμικών όσο και θρησκευόμενων Εβραίων.

Το κράτος του Ισραήλ συγκροτήθηκε από ευρωπαίους Εβραίους και από Εβραίους που προέρχονταν από μουσουλμανικές χώρες. Οι μεταξύ τους διαφορές στην κουλτούρα ήταν πολύ μεγάλες, και τελικώς οι δεύτεροι πήραν το πάνω χέρι. Τελικώς, ενώ οι φιλελεύθερες ερμηνείες της θρησκείας επικρατούν στη Διασπορά, ιδίως στις ΗΠΑ (Reform Judaism ή Φιλελεύθερος Ιουδαϊσμός ή Προοδευτικός Ιουδαϊσμός), ο μη-Ορθόδοξος Ιουδαϊσμός στο Ισραήλ είναι περιθωριακός.

Οι Margalit και Sharon πιστεύουν ότι η κριτική δέσμευση με την αναζωογονημένη θρησκευτικότητα βασίζεται στη μη κατανόηση της παραδοσιοκρατίας. Ανθρωπιστικά, εξισωτικά και δημοκρατικά θέματα μπορούν να βρεθούν σε όλες τις θρησκείες και άλλες παραδόσεις, αλλά αυτό διαφέρει εντελώς από τον ισχυρισμό ότι αυτές οι παραδόσεις είναι ανθρωπιστικές, φιλελεύθερες ή δημοκρατικές. Επιπλέον, η έλξη της θρησκευτικής πολιτικής έχει να κάνει περισσότερο με το συναίσθημα παρά με τη λογική, ανήκει στη σφαίρα των συγκινήσεων, της ταυτότητας και του τρόπου ζωής παρά των δοξασιών και των αφηρημένων ιδεών. Ως εκ τούτων, η πρόκληση είναι να αλλάξει αυτό υπόβαθρο. Μόνο που η πρόταση για κριτική δέσμευση προϋποθέτει ότι αυτή η αλλαγή έχει ήδη συντελεστεί.

Συνοψίζοντας, και οι τρεις συμφωνούν ότι η αναζωογονημένη θρησκευτικότητα είναι κακή και θα πρέπει να ηττηθεί, ότι η πολιτική πρέπει να χωρίσει από τη θρησκεία, και ότι τα ιδανικά της ελευθερίας, ισότητας και αξιοπρέπειας είναι τα άριστα θεμέλια της καλής κοινωνίας. Η μεταξύ τους διαφωνία αφορά το πώς μπορεί αυτό να επιτευχθεί.

 

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s