Reductio ad hitlerum

Στο άρθρο του «Γιατί οι άλλοι ήσαν καλύτεροι;», o Τάκης Θεοδωρόπουλος αναφέρθηκε στον νόμο του Godwin: «Ο Mike Godwin… παρατήρησε ότι όταν μια συζήτηση τραβάει σε μάκρος στο Διαδίκτυο, κάποιος από τους συνομιλητές, προκειμένου να αποστομώσει τους υπόλοιπους, θα συγκρίνει τα επιχειρήματά τους με τους ναζί ή τον Χίτλερ. Η θεωρία που διατύπωσε ονομάστηκε ο νόμος του Godwin και έκτοτε πολλές ομάδες αποκλείουν αυτομάτως από τη συζήτηση όποιον πρώτος χρησιμοποιήσει την αναφορά στους ναζί.»

Η αναφορά αυτή μου θύμισε την περίφημη πλάνη  reductio ad hitlerum που διατύπωσε ο φιλόσοφος Λέο Στράους το 1951. Δεδομένου ότι ο Χίτλερ είναι από τα πλέον απεχθή πρόσωπα, και όταν δεν υπάρχουν αντεπιχειρήματα, ένα συγκροτημένο επιχείρημα/συλλογισμός υπονομεύεται με το αντεπιχείρημα ότι και ο Χίτλερ το ίδιο σκεπτόταν, έκανε ή υποστήριζε—κοντολογίς, όταν κάποιος βρεθεί σε αδιέξοδο ελλείψει επιχειρημάτων, παίζει το χαρτί του ναζισμού:

Πρόσωπο A: Γι’ αυτούς τους λόγους, πιστεύω πως το Χ είναι σωστό.

Πρόσωπο Β: Ναι, αλλά και ο Χίτλερ το Χ θεωρούσε σωστό ή τα ίδια έλεγαν και οι χιτλερικοί—και, άρα, το Χ είναι λάθος.

Εάν βάλετε όπου Χ το «χορτοφαγία» ή «υδατογραφία» έχετε χοντροειδείς περιπτώσεις της reductio ad hitlerum πλάνης (ο Χίτλερ ήταν χορτοφάγος και λάτρευε τις υδατογραφίες). Τα πράγματα, όμως, είναι πολύ πιο σοβαρά από ό,τι δείχνουν αυτά τα μάλλον αστεία παραδείγματα.

Ο καθηγητής της ιατρικής ηθικής Arthur L. Caplan έγραψε στο Science: «Το ‘Εάν γίνει το Χ, τότε οδεύουμε προς τη ναζιστική Γερμανία’ κατέστη κοινότοπος ισχυρισμός στις σύγχρονες βιοηθικές διαμάχες (βλαστοκύτταρα, αμβλώσεις, πειράματα σε ζώα κ.ο.κ.). Αυτή η «αναλογία με τους ναζί» τινάζει στον αέρα τις ηθικές διαμάχες για την επιστήμη και την ιατρική. Για ποιον λόγο; Διότι η κακή χρήση της μειώνει τη φρικαλέες πράξεις των ναζί επιστημόνων και ιατρών στα θύματά τους. Ενώ υπάρχουν πολλοί λόγοι που θα μπορούσε να επικαλεστεί κάποιος για να χαρακτηρίσει ανήθικες ποικίλες πρακτικές ή/και πολιτικές στη σύγχρονη επιστήμη ή ιατρική, η αλαζονική χρήση της αναλογίας με τους ναζί προκειμένου να υποστηριχθεί ένα επιχείρημα είναι ανήθικη.

Ωστόσο, ο προνομιούχος χώρος της reductio ad hitlerum πλάνης είναι η πολιτική. Η χρήση της αποτελεί τυπικό παράδειγμα μιας εποχής στην οποία βασιλεύουν οι μεγαλοστομίες και οι ασυναρτησίες προκειμένου κάποιος να κάνει αισθητή την παρουσία του στον δημόσιο βίο. Με αφάνταστη ελαφρότητα, λόγου χάριν, ο υπέρμαχος του Brexit Μπόρις Τζόνσον δεν δίστασε να συγκρίνει παραμονές του δημοψηφίσματος τις προσπάθειες ενοποίησης της Ευρώπης με τον Χίτλερ, και η πρόεδρος της Συνδικαλιστικής Ένωσης των Δικαστών του Βελγίου Manuela Cadelli να εξομοιώσει τον νεοφιλελευθερισμό με τον φασισμό.

Πάντως, το reductio ad hitlerum αποθεώθηκε στην Ελλάδα των μνημονίων. Η χρήση του δεν ήταν περιστασιακή, αλλά συστατικό στοιχείο του πολιτικού λόγου του ΣΥΡΙΖΑ και των ΑΝΕΛ οδεύοντας προς την εξουσία: δωσίλογοι, κούισλινγκς, τσολάκογλοι, ταγματασφαλίτες, γερμανοτσολιάδες, δηλωσίες, προδότες. Τα πράγματα είναι λίγο-πολύ γνωστά. Η αντίσταση και οι αγώνες, ιδίως στην κατοχή και τη δικτατορία, είχαν καθαγιαστεί από την Αριστερά, διότι όντως υπήρξαν οι καλύτερες στιγμές της. Αντίθετα όμως προς τον αντιδικτατορικό αγώνα, η Εθνική Αντίσταση προσφερόταν για αξιοποίηση, διότι οι αναλογίες με τη μνημονιακή Ελλάδα ήσαν έτοιμες, εύληπτες και εύπεπτες: ο εξωτερικός εχθρός (Γερμανοί, ΔΝΤ, ευρωπαϊκές ολιγαρχίες), η εισβολή και κατοχή της χώρας (μνημόνιο, τρόικα) και οι προδότες (ΝΔ-ΠΑΣΟΚ). Η αναντιστοιχία των συνθηκών μεταξύ του τότε και του σήμερα ήσαν ψιλά γράμματα γι’ αυτόν που αντλούσε ό,τι ήθελε να αντλήσει από τα ιστορικά γεγονότα. Τίποτα το καινοφανές. Ο μανιχαϊσμός μισεί τις αποχρώσεις (και ένας Θεός ξέρει πόσο ταλαιπώρησε τα αυτιά μας), τα δε ιδεολογήματα είναι ούτως ή άλλως μεροληπτικές πεποιθήσεις, φτιαγμένες από αυταπάτες και διαστρεβλώσεις της πραγματικότητας (βλ. και το κείμενό μου “Σκέψεις για το Ιδεοσύστημα του ΣΥΡΙΖΑ” <http://goo.gl/o2HFtA>).

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s