Ολίγα τινά περί της ελεύθερης βούλησης

Το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης και της ελεύθερης επιλογής (ή δράσης, action) επανήλθε στο προσκήνιο εξαιτίας του μπουρκίνι—αν υπήρξε, και πώς μπορεί να είναι απόφαση ελεύθερης επιλογής. Κυρίως, όμως, ξανασυζητείται διεθνώς, διότι παρατηρείται μια διογκούμενη υιοθέτηση νευροεπιστημονικών συμπερασμάτων που ευρέως αμφισβητούν την ύπαρξη της ελεύθερης βούλησης. Όπως μάλιστα γράφει ο φιλόσοφος Stephen Cave, όλο και συχνότερα στα Αμερικανικά δικαστήρια οι συνήγοροι των κατηγορουμένων επικαλούνται τις νευροεπιστήμες προκειμένου να περιορίσουν την ευθύνη των πελατών τους.

Η ελεύθερη βούληση ταλαιπωρεί φιλοσόφους και θεολόγους επί αιώνες. Δεν υπάρχει φιλόσοφος που να μην έχει ασχοληθεί λίγο ή πολύ με το θέμα, διότι δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Χοντρικά, τα εξής ερωτήματα θα πρέπει να απαντηθούν:

  1. Διαφέρει η ελεύθερη βούληση από την ελεύθερη επιλογή (ή δράση);
  2. Υπάρχει ελεύθερη βούληση; Μπορούμε να είμαστε ηθικά υπεύθυνοι για ό,τι κάνουμε;
  3. Εάν δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση, καταρρέει ο ανθρώπινος πολιτισμός;

Αφήνω στην άκρη περιπτώσεις στις οποίες δεν έχουμε έλεγχο της πράξης μας, και συνεπώς δεν τίθεται θέμα ελεύθερης επιλογής. Μπορώ να αποφασίσω να κλείσω τα μάτια μου, αλλά όχι και να γίνω αυθόρμητος. Δεν μπορώ να αποφασίσω να κοιμηθώ αν έχω αϋπνία, ούτε να βρεθώ σε στύση—άσε που τα πράγματα μπορούν να χειροτερέψουν αν επιχειρήσω κάτι τέτοιο. Για το θέμα μας ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι εξής δύο περιπτώσεις:

  1. Κάθομαι στον υπολογιστή μου, κάποιος βάζει ένα όπλο στο κεφάλι μου, μου λέει «ή βάζεις like στην ανάρτησή μου ή πεθαίνεις», οπότε βάζω like.
  2. Κάθομαι μόνος στον υπολογιστή μου και βάζω like στην ανάρτησή του.

Σε αμφότερες τις περιπτώσεις έχω ελευθερία επιλογής, αλλά στο (1) η επιλογή μου έγινε υπό καταναγκασμό. Εάν τώρα έρθει κάποιος και με κατηγορήσει για το like, διότι ας πούμε συμμετέχω σε συκοφαντική δυσφήμηση, στη δεύτερη περίπτωση έχω ηθική ευθύνη, αλλά όχι στην πρώτη. Συνεπώς: (α) Η διάκριση των δύο ελευθεριών της βούλησης και της επιλογής είναι απαραίτητη επειδή οι δρώντες μπορεί να διαθέτουν την πρώτη αλλά όχι τη δεύτερη• και (β) η ελευθερία της επιλογής είναι αναγκαία, αλλά όχι και ικανή συνθήκη για την ηθική ευθύνη.

Έστω ότι δεν υπάρχει εξωτερικός καταναγκασμός. Στην περίπτωση αυτή ένα πρόσωπο επιλέγει ελεύθερα, επειδή η επιλογή του απορρέει αποκλειστικά από τις επιθυμίες, τις αξίες, και την προαίρεσή του. Τι συμβαίνει, όμως, αν αυτή η ακολουθία υπόκειται σε φυσικούς/αιτιακούς, βιολογικούς, θεολογικούς αιτοκρατικούς μηχανισμούς; Ειδικότερα, υπάρχει συμφωνία στην επιστημονική κοινότητα ότι η διέγερση των νευρώνων προσδιορίζει κάθε μας σκέψη, όνειρο, μνήμη κ.λπ. Πώς μπορεί να μιλήσει κανείς για ελευθερία της βούλησης, όταν κάτω από αυτή βρίσκονται νευρώνες, γονίδια, χημικές αντιδράσεις κ.ο.κ. που ούτε τα ελέγχουμε ούτε ευθυνόμαστε γι’ αυτά, και που εξαρτώνται αιτιακά από μια αλυσίδα άλλων φυσικών φαινομένων;

Η αιτιοκρατία («Η θέση ότι υπάρχει σε κάθε στιγμή ακριβώς ένα φυσικώς δυνατό μέλλον») είναι σήμερα η δεσπόζουσα άποψη, εντός της οποίας υπάρχουν δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα: οι συμβατοκράτες (compatibilists) που πιστεύουν ότι η ελευθερία της βούλησης και η ηθική ευθύνη είναι συμβατές με την αιτιοκρατία, και οι μη συμβατοκράτες (incompatibilists) που πιστεύουν ότι δεν είναι. Υπάρχει επίσης ο ελευθεριασμός, τ.έ. ο συνδυασμός της μη συμβατοκρατίας και της θέσης ότι ορισμένοι άνθρωποι ενεργούν ελεύθερα και είναι ηθικώς υπεύθυνοι για κάποια από όσα κάνουν. O καθηγητής φιλοσοφίας Alfred Mele στο άρθρο του στο The Philosophers’ Magazine online υποστηρίζει συγχρόνως ελευθεριακές και συμβατοκρατικές θέσεις.

Ανέκαθεν, ο φόβος των φιλοσόφων ήταν ότι η πεποίθηση πως η ελευθερία της βούλησης είναι ψευδαίσθηση επιφέρει δύο καταστροφικά αποτελέσματα: (α) Η ηθική ευθύνη εξανεμίζεται, αφού εντέλει τα γονίδιά μας είναι τελικώς υπεύθυνα για όσα κάνουμε. (β) Υπονομεύεται έως εκμηδενίζεται κάθε προσπάθεια προσωπικής βελτίωσης, οι δε άνθρωποι καθίστανται λιγότερο δημιουργικοί. Επιπλέον και όχι ασήμαντο, οι ψυχολόγοι Kathleen Vohs και Jonathan Schooler έδειξαν το 2008 στην εργασία τους The Value of Believing in Free Will ότι «όσοι προκαλούνται να πιστεύουν λιγότερο στην ελεύθερη βούληση, φαίνεται πιθανότερο ότι θα συμπεριφέρονται ανήθικα».

Υπ΄αυτό το πρίσμα, οι συνέπειες της άποψης ότι η ελεύθερη βούληση είναι μια ψευδαίσθηση είναι ανυπολόγιστες για τον ανθρώπινο πολιτισμό όπως τον ξέρουμε. Ως εκ τούτου, ορισμένοι προβάλλουν το επιχείρημα ότι θα πρέπει να προωθηθεί η άποψη πως πρέπει να ενεργούμε ωσάν να υπάρχει ελεύθερη βούληση, δηλαδή μια μεταξύ μας σύμβαση ώστε να μπορούμε να μιλάμε για ηθική συμπεριφορά. Ωστόσο, το επιχείρημα αυτό προσκρούει στο εύλογο αντεπιχείρημα ότι δεν μπορούμε να εξωθήσουμε τους ανθρώπους να πιστεύουν σε ένα εξόφθαλμο ψεύδος—άλλωστε, τελικώς τίποτα δεν μπορεί να εμποδίσει τους ανθρώπους να πιστέψουν την αλήθεια. Απεναντίας, πιο αξιόπιστες λύσεις παρέχουν οι καθηγητές Alfred Mele και Bruce Waller οι οποίες είναι συμβατές με την ευρέως επικρατούσα άποψη ότι η ελευθερία της επιλογής συνυφαίνεται με την ικανότητά μας να παράγουμε σε δεδομένη κατάσταση μεγάλο αριθμό εναλλακτικών επιλογών.

Advertisements

One thought on “Ολίγα τινά περί της ελεύθερης βούλησης

  1. Για το αν υπάρχει ελεύθερη βούληση και πώς λειτουργεί σας παραπέμπω στη σελιδα 34, παράγρ. 6 του βιβλίου ΤΟ ΑΟΡΑΤΟ ΧΕΡΙ ΤΟΥ ADAM SMITH ΕΙΝΑΙ ΕΔΩ (Αντώνης Παπαγιαννόπουλος, 2015. Εκδοτικός Οίκος University Studio Press, Θεσσαλονίκη). Ίσως βρείτε κάτι που να σας ικανοποιεί.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s