Συνδέσεις (30.09.2016)

Arye Hillman & Niklas Potrafke, Οικονομική ελευθερία και θρησκεία

Οι Hillman και Potrafke μελέτησαν το κατά πόσον η θρησκεία επηρεάζει την οικονομική ελευθερία, βάσει ενός διαστρωματικού δείγματος από 137 χώρες που κάλυπτε την περίοδο 2001-2010. Το συμπέρασμά τους είναι ότι ο Προτεσταντισμός συνδέεται με περισσότερη οικονομική ελευθερία, το Ισλάμ όχι, ενώ σε ενδιάμεση θέση βρίσκεται ο Καθολικισμός.

Robert Kagan, Έτσι έρχεται ο φασισμός στην Αμερική

Δημοσιεύθηκε στην The Washington Post και το υπογράφει ένας από τους σημαντικότερους, σύγχρονους, νεοσυντηρητικούς πολιτικούς σχολιαστές. Να τι διαβάζουμε στο άρθρο του: «Υποτίθεται πως πιστεύουμε ότι η υποστήριξη στον Τραμπ απορρέει από την οικονομική στασιμότητα ή τη μετεγκατάσταση […] Αυτό, όμως, που ο Τραμπ προσφέρει στους οπαδούς του δεν είναι οικονομικές θεραπείες—οι προτάσεις του αλλάζουν καθημερινά. Αυτό που προσφέρει είναι μια στάση, μια αύρα από άξεστη δύναμη και αντριλίκι, μια ψωνισμένη ασέβεια προς την ακριβολογία της δημοκρατικής κουλτούρας, η οποία ισχυρίζεται—και οι οπαδοί του το πιστεύουν—ότι παρήγαγε εθνική αδυναμία και ανικανότητα.  Τα ασυνάρτητα και αντιφατικά λόγια του έχουν ένα κοινό σημείο: προκαλούν και παίζουν με τα συναισθήματα της μνησικακίας και περιφρόνησης, αναμεμιγμένα με φόβο, μίσος και οργή. Ο δημόσιος λόγος του συνίσταται στην επίθεση ή τη γελοιοποίηση… των ‘άλλων’ […] Έτσι φθάνει ο φασισμός στην Αμερική, όχι με στρατιωτικές μπότες και χαιρετισμούς (μολονότι υπήρξαν χαιρετισμοί και οσμή βίας) αλλά με έναν τηλεπωλητή, έναν δισεκατομμυριούχο απατεώνα, έναν τυπικό εγωπαθή που ‘παίζει’ με τις λαϊκές μνησικακίες και ανασφάλειες, και με ένα ολόκληρο εθνικό πολιτικό κόμμα—δίχως φιλοδοξία ή τυφλή κομματική αφοσίωση, ή απλώς δίχως φόβο—να τον ακολουθεί».

Avner Offer, Νόμπελ Οικονομικών: Καιρός επιστροφής στη σοσιαλδημοκρατία

Ο ομότιμος καθηγητής του πανεπιστήμιου της Οξφόρδης  Avner Offer περιγράφει κύρια σημεία του βιβλίου του The Nobel Factor: The Prize in Economics, Social Democracy, and the Market Turn, που συνέγραψε με τον Gabriel Söderberg και θα κυκλοφορήσει εντός του Οκτωβρίου. Ο Avner Offer εξηγεί ότι η θέσπιση του Νόμπελ Οικονομικών προέκυψε από τη διαπάλη του καθηγητή Assar Lindbeck και της Σουηδικής σοσιαλδημοκρατίας και εξυπηρέτησε τη στροφή στον φονταμενταλισμό των αγορών. Ενδιαφέρουσα κοινωνιολογική και πολιτική ανάλυση ενός θεσμού αδιαμφισβήτου κύρους, που καταλήγει στην ανάγκη ο θεσμός να αγκαλιάσει εκ νέου τις σοσιλδημοκρατικές αρχές.

Jonathan Chalier, Το μέλλον της Αριστεράς

Αυτό είναι το σύντομο εισαγωγικό σημείωμα στο αφιέρωμα του Esprit στην Αριστερά, το οποίο περιλαμβάνει επτά άρθρα, με άξονα την αμηχανία της Αριστεράς απέναντι στην παγκοσμιοποίηση. Η πικρή διαπίστωση είναι ότι, αν θεωρήσουμε ως Αριστερά τις δημοκρατικές πολιτικές δυνάμεις που αγωνίζονται για την εμβάθυνση της ελευθερίας και της ισότητας, αυτές οι δυνάμεις δεν εμφανίζονται μόνο διασπασμένες, αλλά και βαθιά απροσανατόλιστες.

Kevin Brookes, Όταν η Γαλλία ήταν φιλελεύθερη

Σε ένα μακροσκελές άρθρο με πολλές πληροφορίες, ο Kevin Brookes παρουσιάζει τον συλλογικό τόμο In Search of the Liberal Moment που περιέχει κείμενα σχετικά με τις φιλελεύθερες ιδέες στη μεταπολεμική Γαλλία. Ο συγγραφέας επισημαίνει, πρώτον, ότι η δυνατή ιδέα του βιβλίου βρίσκεται στο ότι υπογραμμίζει ένα παράδοξο: αν οι φιλελεύθεροι στοχαστές αποκαταστάθηκαν μεταπολεμικά ήταν κυρίως για να τροφοδοτήσουν μια κριτική προσέγγιση της εξουσίας και της δημοκρατίας. Δεύτερον, τρία κύρια ρεύματα μπορούν να εντοπιστούν: (α) Η θεσμική κατοχύρωση ενός κινήματος πέριξ του Ραϋμόν Αρόν που εστιάζεται σε κριτική του ολοκληρωτισμού· (β) η μελέτη των φιλελεύθερων στοχαστών του 19ου αιώνα από αντι-ολοκληρωτικούς διανοούμενους της Αριστεράς· και (γ) η πρόσληψη του αμερικανικού νεοφιλελευθερισμού στον γαλλικό πνευματικό χώρο.

Ρεζί Ντεμπρέ, Η απαισιοδοξία του Ρεζί Ντεμπρέ

Ενδιαφέρουσα παρέμβαση του Ρεζί Ντεμπρέ σε ένα συνέδριο που διεξήχθη τον περασμένο Ιούνιο στην οποία δεν κρύβει την απαισιοδοξία του. Η μάχη για τη διατήρηση της κοσμικότητας έχει σχεδόν χαθεί, ισχυρίζεται, εξαιτίας (α) της υποβάθμισης της δημόσιας εξουσίας, (β) της υποτίμησης της έννοιας της γνώσης και (γ) της οπτικοακουστικής αλλοτρίωσης, άρα της διαμόρφωσης μιας νοοτροπίας ξένης προς τη γαλλική παράδοση. Από τον André Philip δανείζεται τον ορισμό της κοσμικότητας: κοσμικότητα είναι ένα πλαίσιο (όχι πίνακας) που αφήνει στον καθένα την επιλογή του πεπρωμένου του, αποφεύγοντας να αναδιπλωθεί στις αλληλοφθονούμενες κοινότητες.

 

 

 

 

Κανόνες για μια πολιτισμένη και παραγωγική κριτική

«Πόσο συγκαταβατικός υποτίθεται πως είστε, όταν κριτικάρετε κάποιον αντίπαλό σας;», ρωτάει ο Daniel Dennett στο βιβλίο του Intuition Pumps and Other Tools for Thinking (ΙΙ.3 Rapoport’s rules). Όταν το κείμενό του περιέχει καταφανείς αντιφάσεις, τα πράγματα είναι εύκολα: τις εντοπίζουμε και τον κατακεραυνώνουμε. Απεναντίας, όταν περιέχει κρυφές αντιφάσεις, χρειάζεται προσεκτική δουλειά μέχρι να έρθουν στην επιφάνεια και κατόπιν να πεταχτούν στα σκουπίδια. Η πεποίθηση, ωστόσο, ότι ο αντίπαλός μας κάπου συγχέει τα πράγματα οδηγεί συχνά σε μη συγκαταβατική αντιμετώπισή του, η οποία εντέλει αποτελεί σπατάλη χρόνου. Ο Daniel Dennett ισχυρίζεται ότι το καλύτερο αντίδοτο για την αντιπαραγωγική αυτή στάση μας είναι ένα σύνολο κανόνων που είχε διατυπώσει ο κοινωνικός ψυχολόγος και θεωρητικός της θεωρίας παιγνίων Anatol Rapoport. Να ποια είναι τα βήματα ενός πετυχημένου κριτικού σχολιασμού, όπως τα διατύπωσε ο D. Dennet.

  1. Θα πρέπει να αναδιατυπώσετε τη θέση του στόχου σας, με τέτοια σαφήνεια, παραστατικότητα και αμεροληψία ούτως ώστε ο στόχος σας να πει, “Ευχαριστώ, μακάρι να είχα σκεφθεί να το θέσω κατ’ αυτόν τον τρόπο».
  2. Θα πρέπει να απαριθμήσετε όλα τα σημεία στα οποία συμφωνείτε (ιδίως αν δεν αφορούν ζητήματα γενικής ή ευρείας συμφωνίας).
  3. Θα πρέπει να αναφέρετε οτιδήποτε μάθατε από τον στόχο σας.
  4. Μόνον τότε επιτρέπεται να διατυπώσετε έστω και μια λέξη αντίκρουσης ή κριτικής.

Το αποτέλεσμα αυτών των κανόνων θα είναι ο αντίπαλος να καταστεί πιο δεκτικός στην κριτική μας, και να βοηθήσουμε να προχωρήσει η γνώση. Γιατί; Διότι αποδείξαμε ότι έχουμε κατανοήσει τις θέσεις του, ότι συμφωνούμε με ορισμένα από όσα λέει σε σημαντικά θέματα, και ότι έχουμε πειστεί για κάποια που υποστηρίζει. Τοιουτοτρόπως, εγκαθίσταται ένας δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ μας που σίγουρα βοηθάει τη γνώση να κάνει βήματα προς τα εμπρός.

 

 

 

Να ξέρουμε για τι μιλάμε

Ένα μέγεθος (περιουσία, πληθυσμός, κ.ο.κ.) που αυξάνεται «ανατοκιζόμενο» με ετήσιο ρυθμό i, διπλασιάζεται περίπου κάθε 72/i χρόνια. Εάν ο αριθμός των αυτοκινήτων μιας χώρας αυξάνεται ετησίως κατά 2% (10%), τα αυτοκίνητά της θα διπλασιαστούν περίπου σε 35 (7) χρόνια. Το ίδιο ισχύει και για το κατά κεφαλήν ΑΕΠ ή τους πραγματικούς μισθούς με τα οποία μετριέται το επίπεδο ζωής των κατοίκων της.

Κατά τον Bradford DeLong, από τη λίθινη εποχή μέχρι τις αρχές του 18ου αιώνα, το επίπεδο ζωής αυξανόταν με ρυθμό 0,00002% ετησίως, τ.έ. διπλασιάστηκε άπαξ σε 3.000.000 χρόνια. Παραμερίζω αυτές τις λίαν τολμηρές εκτιμήσεις. Για τους πέντε περίπου αιώνες από το 1300 έως τα μέσα του 18ου αιώνα υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία στο Ην. Βασίλειο. Η περίοδος αυτή, στην οποία κυριαρχεί μια δίχως ριζοσπαστικές βελτιώσεις γεωργία, χαρακτηρίζεται από μηδαμινή αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ και επίπεδο ζωής πρακτικά αναλλοίωτο. Από τα μέσα περίπου του 18ου αιώνα έως το 1870, το επίπεδο ζωής διπλασιάστηκε εκ νέου. Έκτοτε, οι οικονομίες των ευρωπαϊκών χωρών και των ΗΠΑ απογειώθηκαν.

Πράγματι, στον «μακρύ 20ο αιώνα» (1870-2007) αντιμετωπίστηκαν τα μεγάλα ζητήματα των κοινωνιών, δίχως να ανακοπεί η ταχεία πρόοδος από τους καταστροφικούς πολέμους και τις οικονομικές υφέσεις. Η Deirdre McCloskey αναφέρει ότι μέχρι το 2010, το μέσο ημερήσιο εισόδημα σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Ιαπωνίας, των ΗΠΑ, της Μποτσουάνα και της Βραζιλίας, εκτοξεύθηκε 1000 με 3000% πάνω από τα επίπεδα του 1800. Οι άνθρωποι μετακόμισαν από σκηνές και παράγκες σε διαμερίσματα, υδατογενείς νόσοι εξαφανίστηκαν, το προσδόκιμο ζωής και ο αλφαβητισμός αυξήθηκαν εντυπωσιακά.

Σε καμιά περίπτωση δεν υποβαθμίζω τις φρικαλεότητες και τις αδικίες που συνέβησαν όλα αυτά τα χρόνια. Ασφαλώς, πρέπει να ασκηθεί δριμεία κριτική στον καπιταλισμό και τον ιμπεριαλισμό για την αποικιοκρατία, την εκμετάλλευση, τη δουλεία, τους πολέμους, την καταπίεση, τις μεγάλες αδικίες στη διανομή του εισοδήματος. Εντούτοις, καμιά συζήτηση ή/και διαμάχη δεν μπορεί να καταλήξει σε κάποιο χρήσιμο συμπέρασμα, όταν κάποιος συνομιλητής, ενσυνείδητα ή μη, αγνοεί ή υποβαθμίζει αυτό το ιστορικά πρωτοφανές και εκπληκτικό επίτευγμα της νεωτερικής οικονομίας.

 

 

 

 

Τι μάθαμε από την κρίση;

Πρόκειται για τον λόγο του Πωλ Κρούγκμαν What Have We Learned From The Crisis?  που εκφώνησε πριν από μερικές μέρες κατά τη βράβευσή του με το The Edgar de Picciotto International Prize στο The Graduate Institute in Geneva. Ο Κρούγκμαν οργανώνει το σκεπτικό του αντιπαραβάλλοντας την πρόσφατη χρηματοπιστωτική κρίση με τον στασιμοπληθωρισμό της δεκαετίας του ’70. Δίνω το περίγραμμά της ομιλίας του, όπως διατυπώνεται στις πρώτες παραγράφους.

Η χρηματοπιστωτική κρίση ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2007, όταν η BNP Paribas απαγόρευσε τις αναλήψεις από δύο επενδυτικά κεφάλαιά της (funds)—το σύγχρονο ισοδύναμο του κλεισίματος των θυρών μιας τράπεζας. Στις αρχές του 2008 ο χρηματοπιστωτικός πανικός μεταφράστηκε σε παγκόσμια οικονομική υποχώρηση, η οποία εξελίχθηκε σε ελεύθερη πτώση όταν τον Σεπτέμβριο του 2008 πτώχευσε η Lehman. Τα μετα-υφεσιακά σοκ είναι ακόμη μαζί μας: μολονότι η ελεύθερη πτώση σταμάτησε στα μέσα του 2009, έκτοτε οι ρυθμοί μεγέθυνσης είναι γενικά μικρότεροι από την προ-κρίσης περίοδο, με συνέπεια η οικονομία να μην έχει ανακτήσει το χαμένο έδαφος.

Αυτό το 9-ετές επεισόδιο διήρκεσε περισσότερο από τον στασιμοπληθωρισμό της δεκαετίας του ’70-αρχών του ’80, το κόστος του αποδείχθηκε πολύ μεγαλύτερο—μεγαλύτερη και παρατεινόμενη πτώση στο εισόδημα, μεγαλύτερη ανεργία, και μεγαλύτερη πολιτικο-κοινωνική αναστάτωση.

Ο στασιμοπληθωρισμός επηρέασε βαθιά την οικονομική σκέψη, όσον αφορά τόσο την ακαδημαϊκή έρευνα όσο και το ιδεοσύστημα των διαμορφωτών της οικονομικής πολιτικής. Απεναντίας, η πρόσφατη χρηματοπιστωτική κρίση δεν φαίνεται να άσκησε ανάλογη επίδραση: οικονομολόγοι και λήπτες αποφάσεων λένε εν έτει 2016 ό,τι έλεγαν το 2007.

Η ομιλία δομείται γύρω από τα εξής θέματα:

  1. Επιβεβαιώθηκαν σε μεγάλο βαθμό παλιές μεν αλλά καλές ιδέες, οι οποίες είχαν περιθωριοποιηθεί μετά τη δεκαετία του ΄70, αλλά αποδείχθηκαν αξιοσημείωτα χρήσιμοι πρακτικοί οδηγοί για την οικονομική πολιτική και τα αποτελέσματά της στη μετά την κρίση εποχή.
  2. Υπήρξαν ορισμένες αποκαλύψεις σχετικά με τις χρηματοπιστωτικές αγορές (π.χ. ο ρόλος της ρευστότητας) που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο και έχουν μεγάλες συνέπειες στο επίπεδο της οικονομικής πολιτικής.
  3. Υπήρξαν ορισμένες σημαντικές και άβολες ανακαλύψεις σχετικά με τα πολιτικά και κοινωνιολογικά χαρακτηριστικά των ίδιων των οικονομικών—σχετικά με την αντίσταση των επαγγελματιών οικονομολόγων και των δημοσίων λειτουργών να αλλάξουν τις απόψεις τους όταν βρίσκονται απέναντι σε αντίθετες πληροφορίες.

Η ομιλία κλείνει με μια έκκληση για τη βελτίωση του τρόπου σκέπτεσθαι στα οικονομικά.

Σημείωση: Η ανάγνωση του κειμένου απαιτεί γνώσεις μακροοικονομικής ανάλυσης.

 

 

Συνδέσεις (26.09.2016)

Ιωάννης Φιλίστωρ, Το «Συμπόσιο» του Πλάτωνα και η αυτοκτονία του Ιωάννη Συκουτρή (21 Σεπτεμβρίου 1937)

Καλογραμμένο κείμενο με αφορμή την επέτειο της αυτοκτονίας του Ιωάννη Συκουτρή. Πιστεύω πως θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να μελετηθεί (δεν γνωρίζω αν έχει γραφεί κάτι σχετικό): (α) Για ποιους λόγους η περίπτωση Συκουτρή έχει αναχθεί σε «μύθο», και γιατί επανέρχεται κάθε τόσο στην επιφάνεια. (β) Εξαιρουμένου ενός πολύ μικρού κύκλου ατόμων, γιατί η περίπτωση Δημήτρη Λιαντίνη δεν δημιούργησε έναν αντίστοιχο «μύθο»;

Luc Boltanski, Η εξουσία γίνεται όλο και περισσότερο ευφυέστερη

Μια μακροσκελής συνέντευξη του γνωστού Γάλλου κοινωνιολόγου, η οποία εστιάζεται κυρίως στις κεντρικές έννοιες του βιβλίου του De la critique. Ο Luc Boltanski ομολογεί πως του αρέσει πολύ η φράση του Άλμπερτ Χίρσμαν ότι «έχει τάση προς την αυτο-ανατροπή».

διαΝΕΟσις, Η Ακραία Φτώχεια Στην Ελλάδα

Η πληρέστερη ίσως μελέτη για την ακραία φτώχεια στη χώρα μας: μια λεπτομερής καταγραφή του προβλήματος της ακραίας φτώχειας στη χώρα, με αξιολόγηση των πολιτικών πρόνοιας που έχουν εφαρμοστεί και διατύπωση συγκεκριμένων, ρεαλιστικών προτάσεων για την αντιμετώπισή του.

Αντώνης Λιάκος, Δημόσια Ιστορία και ανευθυνότητα

Άρθρο με βαριές εκφράσεις του ομότιμου καθηγητή Α. Λιάκου εναντίον του καθηγητή και υφυπουργού Παιδείας Θεοδόση Πελεγρίνη στην επετειακή συζήτηση για τη Γενοκτονία του 1922 στη Βουλή. Δεδομένου ότι πρόκειται για «ενδοσυριζαίικη» αντιπαράθεση, μου προκάλεσε εντύπωση μια (πρόχειρη) συζήτηση στο διαδίκτυο στην οποία «αντι-συριζαίοι» εστιάστηκαν στο τι δεν λέει ο Α. Λιάκος και όχι στο τι λέει. Τυπική περίπτωση, κατά τη γνώμη μου, στην οποία δεν διακρίνει κάποιος το μείζον από το έλασσον.

Chris Dillow, Η κρίση του κεντρώου χώρου

Τα τελευταία χρόνια, πολλά σημαντικά γεγονότα καταδεικνύουν ότι υπάρχει αντίδραση στις κεντρώες πολιτικές. Υπάρχει μια αιτία γι’ αυτό: οι πολιτικές αυτές απαιτούν υγιή καπιταλισμό.

 Dani Rodrik, Υπέρ μιας συνετής παγκοσμιοποίησης

Απαιτείται να διασώσουμε την παγκοσμιοποίηση όχι μόνον από τους λαϊκιστές, αλλά και από τους ένθερμους οπαδούς της.

 

 

 

Συνδέσεις (22.09.2016)

Michèle Narvaez, Υπάρχει κανείς διανοούμενος της Αριστεράς στο αεροπλάνο;   [Μακροσκελές άρθρο που βασίζεται στο αφιέρωμα «L’intellectuel de gauche bouge-t-il encore?» του L’Obs. Καταρχάς, η Michèle Narvaez αναφέρεται στα ΜΜΕ που επιζητούν πάση θυσία «έναν αριστερό λόγο», στην ξαφνική ανάδειξη εκ μέρους τους του αριστερού διανοούμενου σε προστατευόμενο είδος, και στην προσπάθειά τους να δημιουργηθεί ένα ευνοϊκός διανοητικός βιότοπος γι΄αυτόν. Η κεντρική θέση της είναι ότι το 2016 «ο κόσμος διαφεύγει από τους διανοούμενους του ‘χθεσινού κόσμου'»—φράση του Στέφαν Τσβάιχ που αναφερόταν στην αδυναμία ερμηνείας του ανίατου θρυμματισμού της Ευρώπης το 1914. Μεγάλο τμήμα του κειμένου—που θαρρείς γράφτηκε γι’ αυτόν τον λόγο—αφιερώνεται στον νεοεκλεγέντα στην  Ecole Polytechnique καθηγητή φιλοσοφίας Michaël Fœssel στη θέση του συνταξιοδοτηθέντος Alain Finkielkraut, και νέο αγαπημένο πρόσωπο των ΜΜΕ.  Ο Fœssel  πιστεύει ότι βρισκόμαστε σε «καιρούς παρηγοριάς», υποστηρίζει ότι οι αξίες του Διαφωτισμού απέτυχαν και πρέπει να αποδεχθούμε αυτή την «απώλεια» κυττώντας προς το μέλλον. Ωστόσο, «ο απαρηγόρητος άνθρωπός» του δείχνει πολύ χλωμός σε σχέση, λόγου χάριν, με τον «εξεγερμένο άνθρωπο» του Καμύ.

Γιώργος Θεοχάρης, Μικροϊστορίες των επιστημών και της φιλοσοφίας   [Ο Τζορτζ Μπέρναρντ Ντάντζιγκ (1914-2005) θα μείνει στην ιστορία των επιστημών ως εκείνος που ανέπτυξε τον αλγόριθμο simplex του γραμμικού προγραμματισμού, αλλά στη συλλογική μνήμη—με τη βοήθεια της μαζικής κουλτούρας—θα μείνει ως πρωταγωνιστής ενός συμβάντος που εξελίχθηκε σε αστικό μύθο: φοιτητής ακόμα έλυσε δύο ανοικτά προβλήματα στη στατιστική, τα οποία, έχοντας φθάσει καθυστερημένα στο μάθημα του καθηγητή Jerzy Neyman, νόμισε ότι τα είχε δώσει να τα λύσουν στο σπίτι. Ο συγγραφέας εξηγεί πώς επικράτησε αυτός ο αστικός μύθος, η σχέση με την εμμονή των Αμερικανών με τη «θετική σκέψη» και κλείνει με ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με την αριστεία. Προσθέτω απλώς στο καλογραμμένο και κατατοπιστικό αυτό κείμενο: (α) Ο αλγόριθμος simplex ενηλικίωσε την Επιχειρησιακή Έρευνα ως επιστημονικό κλάδο. Είχαν προηγηθεί αγγλικές ομάδες επιστημόνων στον στρατό λίγο πριν από τον Β’ΠΠ και κατά τη διάρκειά του, και ο σπουδαίος μαθηματικός Leonid Kantorovich, ο μοναδικός σοβιετικός που τιμήθηκε με βραβείο Νόμπελ οικονομίας. (β) Μαζί με άλλους, ο Ντάντζιγκ συνέβαλε αποφασιστικά στην απελευθέρωση από τις φυλακές του Πινοσέτ του Fernando Flores, ενός λαμπρού επιστήμονα και υπουργού της κυβέρνησης Αλιέντε.

César Hidalgo, Dominik Hartmann, Οικονομική πολυπλοκότητα, θεσμοί και ανισότητα εισοδήματος   [Μια νέα προσέγγιση, προερχόμενη από το MIT Media Lab, η οποία βασίζεται στον Economic Complexity Index (ECI). Η οικονομική πολυπλοκότητα μετράει την κοινωνική γνώση που ενσωματώνεται στα προϊόντα που παράγει—τα πιο πολύπλοκα είναι μηχανές και χημικά, τα λιγότερο ακατέργαστα υλικά και απλά γεωργικά προϊόντα—συναρτάται δε τόσο με την πολυπλοκότητα των αγαθών, όσο και με τον αριθμό των διαφορετικών αγαθών που εξάγει. Οι συγγραφείς ισχυρίζονται ότι έχουν εντοπίσει ισχυρή συσχέτιση μεταξύ του δείκτη οικονομικής πολυπλοκότητας και της ανισότητας εισοδήματος.]

Jean-Michel Lamy, Μια πενταετία για το τίποτα   [Με αριθμούς στα χέρια, ο Jean-Michel Lamy χαρακτηρίζει την πενταετία του Φρανσουά Ολάντ «ούτε-ούτε»: ούτε πραγματικό τέλμα, ούτε αυθεντική επανίδρυση της γαλλικής οικονομίας. Ο Γάλλος Πρόεδρος θα μείνει στην ιστορία ως ο αρχιστράτηγος της δημοσιονομικής πολιτικής που εξάντλησε τα πιο εκλεπτυσμένα μέσα φορολόγησης. Όλα αυτά για μια οιονεί στασιμότητα της οικονομίας και ένα επίπεδο ιστορικά υψηλό μόνο για τα κέρδη των επιχειρήσεων. Συμπέρασμα: δίχως ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις, δεν θα μπορούσε να συμβεί τίποτα το διαφορετικό.]

Richard A. Posner, Οι οικονομικές συνέπειες των συγκινήσεων   [Παλιό άρθρο (2010) του δικαστή και καθηγητή Richard Posner—σπάνιας ευρυμάθειας διανοητής, που μετά την κρίση του 2007 απεμπόλησε τον νεοφιλελευθερισμό. Στο άρθρο επισημαίνει τη σημασία των συγκινήσεων (οργή, φόβος) σε περιόδους ύφεσης και υπογραμμίζει τη σημασία του τότε νεογεννηθέντος Tea Party.]

Πολιτική Ομάδα για την Αυτονομία / περιοδικό Πρόταγμα, Ανοιχτή επιστολή στον Ν. Άγουρο, διευθυντή σύνταξης της The Huffington Post Greece   [Πρόσφατα η Πολιτική Ομάδα για την Αυτονομία / περιοδικό Πρόταγμα κοινοποίησε στο Νέο Πλανόδιο την ανοικτή της επιστολή προς το Huffington Post Greece, το οποίο κατηγορεί για λογοκλοπή. Δεν γνωρίζω αν υπήρξε απάντηση. Εν πάση περιπτώσει, τα εκτεταμένα φαινόμενα λογοκλοπής στη χώρα μας θα πρέπει να αναδειχθούν και να καταδικαστούν.]
 

 

Η αντιμετώπιση της θρησκευτικής αντεπανάστασης

Πέρυσι κυκλοφόρησε το βιβλίο The Paradox of Liberation: Secular Revolutions and Religious Counterrevolutions του διάσημου πολιτικού φιλοσόφου Michael Walzer, το οποίο περιλαμβάνει διαλέξεις που έδωσε στο Γέιλ το 2013. Τρεις περιπτώσεις πετυχημένων εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων—της Ινδίας και του Ισραήλ (1947-48) και της Αλγερίας (1962)—είναι το κύριο υλικό του, βάσει του οποίου επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα “Τι απέγιναν τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα;”, το οποίο με τη σειρά του οδηγεί σε ένα δεύτερο: τι απέγινε η κοσμική δημοκρατική Αριστερά; “Εδώ βρίσκεται το βαθύτερο ερώτημα—ίσως θα το ονόμαζα το άγχος”—που με οδήγησε να γράψω αυτό το βιβλίο” (σ. xiv).

Ποιο είναι, λοιπόν, το παράδοξο που προαναγγέλλει ο τίτλος; Τα σημερινά κράτη δεν είναι τα κράτη που οραματίστηκαν οι αρχικοί ηγέτες και διανοούμενοι των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων. Ενώ και τα τρία κινήματα είχαν κοσμικό χαρακτήρα, σήμερα στις τρεις αυτές, με διαφορετική θρησκεία, χώρες βλέπουμε την ανάδειξη ενός λίαν ισχυρού πολιτικού ρεύματος με ρίζες σε ό,τι άνετα θα χαρακτηριζόταν φονταμενταλισμός (σ. xii).

Κατά τον Walzer, οι κοσμικές εθνικές επαναστάσεις απέτυχαν επειδή “η κουλτούρα της απελευθέρωσης ήταν εμφανώς πολύ αδύναμη” και ήταν τέτοια επειδή κόπηκε από την παράδοση (σ. 24). Απεναντίας, αν οι θεμελιωτές αυτών των σύγχρονων κρατών είχαν υιοθετήσει μια λιγότερο εχθρική στάση προς την παράδοση και “είχαν επιδιώξει μια κριτική δέσμευση (critical engagement) με την παλιά κουλτούρα παρά μια ολοκληρωτική επίθεση εναντίον της… [θ]έλω να πιστεύω πως η ιστορία θα μπορούσε να εξελιχθεί διαφορετικά” (σ. 32). Συνεπώς, το φάρμακο για να καταπολεμηθεί η αναβίωση της θρησκευτικότητας είναι η κριτική δέσμευση: “η εγκατάλειψη της άρνησης δεν σημαίνει αποδοχή. σημαίνει, ξανά, διανοητική και πολιτική δέσμευση” (σ. 127).

Σταματώ εδώ και δίνω τον λόγο στον Avishai Margalit, ομότιμο καθηγητή φιλοσοφίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και τον Assaf Sharon, επίκουρο καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ. Η Boston Review δημοσιεύει την κριτική τους των απόψεων του Walzer, την απάντησή του και την ανταπάντησή τους. Πρόκειται για ενδοοικογενειακή αντιπαράθεση που εστιάζεται στο Σιωνιστικό κίνημα, διότι, όπως γράφουν, είναι αυτό που γνωρίζουν καλύτερα και οι τρεις τους. Ωστόσο, αυτή η διαμάχη έχει τη σημασία της και για εμάς.

Κατά τους Margalit και Sharon, αν οι πρώτοι σιωνιστές έσφαλλαν όσον αφορά την αντιμετώπιση της θρησκείας, δεν ήταν εξαιτίας της μαχητικής απόρριψής της. Απεναντίας, όπως επισημαίνει και ο Walzer, το ουσιαστικό σφάλμα τους ήταν η πεποίθησή τους ότι η “μοίρα όλων των θρησκειών είναι η παρακμή” (σ. 25). Εντέλει, το ζήτημα δεν είναι γιατί η κοσμική εθνική επανάσταση απέτυχε, αλλά γιατί η πεφωτισμένη δέσμευση με τη θρησκεία (η κριτική δέσμευση) απέτυχε και συνεχίζει να αποτυγχάνει. Αυτή η κριτική δέσμευση ήταν εμφανής, λόγου χάριν, στον Asher Ginzberg—ιδρυτή της πρώτης σιωνιστικής, μυστικής εταιρείας των “τέκνων του Μωυσή” στην Οδησσό (1889)—ο οποίος επιδίωξε τη συμμετοχή τόσο κοσμικών όσο και θρησκευόμενων Εβραίων.

Το κράτος του Ισραήλ συγκροτήθηκε από ευρωπαίους Εβραίους και από Εβραίους που προέρχονταν από μουσουλμανικές χώρες. Οι μεταξύ τους διαφορές στην κουλτούρα ήταν πολύ μεγάλες, και τελικώς οι δεύτεροι πήραν το πάνω χέρι. Τελικώς, ενώ οι φιλελεύθερες ερμηνείες της θρησκείας επικρατούν στη Διασπορά, ιδίως στις ΗΠΑ (Reform Judaism ή Φιλελεύθερος Ιουδαϊσμός ή Προοδευτικός Ιουδαϊσμός), ο μη-Ορθόδοξος Ιουδαϊσμός στο Ισραήλ είναι περιθωριακός.

Οι Margalit και Sharon πιστεύουν ότι η κριτική δέσμευση με την αναζωογονημένη θρησκευτικότητα βασίζεται στη μη κατανόηση της παραδοσιοκρατίας. Ανθρωπιστικά, εξισωτικά και δημοκρατικά θέματα μπορούν να βρεθούν σε όλες τις θρησκείες και άλλες παραδόσεις, αλλά αυτό διαφέρει εντελώς από τον ισχυρισμό ότι αυτές οι παραδόσεις είναι ανθρωπιστικές, φιλελεύθερες ή δημοκρατικές. Επιπλέον, η έλξη της θρησκευτικής πολιτικής έχει να κάνει περισσότερο με το συναίσθημα παρά με τη λογική, ανήκει στη σφαίρα των συγκινήσεων, της ταυτότητας και του τρόπου ζωής παρά των δοξασιών και των αφηρημένων ιδεών. Ως εκ τούτων, η πρόκληση είναι να αλλάξει αυτό υπόβαθρο. Μόνο που η πρόταση για κριτική δέσμευση προϋποθέτει ότι αυτή η αλλαγή έχει ήδη συντελεστεί.

Συνοψίζοντας, και οι τρεις συμφωνούν ότι η αναζωογονημένη θρησκευτικότητα είναι κακή και θα πρέπει να ηττηθεί, ότι η πολιτική πρέπει να χωρίσει από τη θρησκεία, και ότι τα ιδανικά της ελευθερίας, ισότητας και αξιοπρέπειας είναι τα άριστα θεμέλια της καλής κοινωνίας. Η μεταξύ τους διαφωνία αφορά το πώς μπορεί αυτό να επιτευχθεί.