Τι στο διάολο είναι το νερό;

Δύο νεαρά ψάρια κολυμπούσαν όταν διασταυρώθηκαν με ένα ηλικιωμένο ψάρι που έγνεψε προς αυτά και είπε «Καλημέρα, παιδιά, πώς είναι το νερό;» Αφού κολύμπησαν για λίγο, το ένα από τα δύο νεαρά ψάρια στράφηκε προς το άλλο και είπε, «Τι στο διάολο είναι το νερό;»

Εάν τούτη τη στιγμή αναρωτιέσαι ότι σχεδιάζω να παρουσιαστώ σαν το σοφό ηλικιωμένο ψάρι που εξηγεί τι είναι το νερό για σένα νεαρό ψάρι, παρακαλώ ξέχασέ το. Δεν είμαι το σοφό ηλικιωμένο ψάρι. Το άμεσο νόημα της ιστορίας των ψαριών είναι ότι οι πιο προφανείς, πανταχού παρούσες, σημαντικές πραγματικότητες είναι συχνά οι δυσκολότερες να δούμε και να μιλήσουμε γι’ αυτές. Έτσι διατυπωμένη, αυτή η πρόταση είναι φυσικά μια ανιαρή κοινοτοπία—αλλά είναι γεγονός πως, στα καθημερινά χαρακώματα της ενήλικης ύπαρξης, ανιαρές κοινοτοπίες μπορεί να είναι ζωτικής σημασίας.

David Foster Wallace

“This is Water” Kenyon College Commencement Address, 2005

 

Κολυμπάμε σε αδιαφανή και ημιδιαφανή νερά. Πράγματα που οι μεν θεωρούν προφανή αποδεικνύεται ότι δεν είναι καθόλου αυτονόητα για τους δε, και ενίοτε προκαλούν απέχθεια και οργή. Υπάρχουν και άλλα μέσα στα οποία είμαστε βουτηγμένοι καθημερινά και ουδέποτε μπήκαμε στον κόπο να τα σκεφθούμε. Ούτε είμαι, ούτε σκοπεύω να παραστήσω το σοφό ηλικιωμένο ψάρι. Τις απόψεις μου θέλω να εκθέσω και ελπίζω να παρουσιάσω δίχως στρεβλώσεις σημαντικές απόψεις άλλων. Προς το παρόν, ανοίγω τα χαρτιά μου:

  • Μάθαμε να σκεπτόμαστε με δίπολα: καλός/κακός, Αριστερά/Δεξιά, προοδευτικό/αντιδραστικό, ιδιωτικό/δημόσιο, φιλαυτία/φιλαλληλία, εργαλειακή ορθολογικότητα/αξίες, ορθολογικότητα/συναισθήματα, απλό/πολύπλοκο, αγορές/οργανώσεις, σχεδιασμός/αυθόρμητες τάξεις, φυσικό/τεχνητό, αποτελεσματικότητα/δικαιοσύνη κ.ο.κ. Αναμφίβολα, ο τρόπος αυτός σκέψης έχει αποδειχθεί παραγωγικός. Όμως, όπως έχουμε μάθει και από τον σπουδαίο Σέρτζιο Λεόνε, συχνά πυκνά ένας άσχημος παρεισφρέει ανάμεσα στον καλό και τον κακό, χαλάει τις βολικές μας διανοητικές διχοτομίες, και μας αναγκάζει να σηκώσουμε τα μανίκια για να καταλάβουμε τι συμβαίνει.
  • Η χείριστη εκδοχή αυτού του τρόπου σκέψης είναι ο μανιχαϊσμός. Η πλήρης ρήξη με τον φανατισμό, την υπερβολική σιγουριά στις απόψεις και τη μη ανεκτικότητα είναι η σταθερά όσων θα γράφονται εδώ.
  • Δεν έχουμε ξεμπερδέψει με τους μανιχαϊσμούς και τους φανατισμούς. Την προηγούμενη τριακονταετία ζήσαμε δύο μεγάλες καταρρεύσεις. Η κατακρήμνιση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» συμπαρέσυρε τον προ πολλού ανυπόληπτο κεντρικό προγραμματισμό και τον θλιβερό μαρξισμό-λενινισμό. η δε χρηματοπιστωτική κρίση καταβαράθρωσε τον νεοφιλελευθερισμό που καθοσίωσε την απληστία και τις αγορές. Εντούτοις, μέσα στο μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου zeitgeist της παγκοσμιοποίησης και των αγορών, είδαμε να αναφύονται ως αντίδραση ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός, και εθνικιστικά και νεοφασιστικά παραληρήματα. Έχουμε λόγους να ανησυχούμε για αυτά τα φαινόμενα.
  • Τα τελευταία διακόσια χρόνια εκτυλίχθηκε το ιστορικά πρωτοφανές γεγονός της ραγδαίας οικονομικής μεγέθυνσης στις ΗΠΑ και σε ευρωπαϊκές χώρες—πρωτοφανές με την έννοια ότι επί δεκάδες αιώνες το βιοτικό τους επίπεδο παρέμεινε πρακτικά στάσιμο. Το εκπληκτικό αυτό επίτευγμα οφείλεται στην επικράτηση της νεωτερικής οικονομίας που απεδείχθη απαράμιλλη όσον αφορά την αποτελεσματικότητα, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ατομική άνθηση. Αναφέρομαι φυσικά στη μεγάλη εικόνα και σε καμιά περίπτωση δεν υποβαθμίζω τις φρικαλεότητες και τις αδικίες που συνέβησαν όλα αυτά τα χρόνια.
  • Παρά ταύτα, εδώ και καιρό αυτή η νεωτερική οικονομία εμφανίζει έντονα σημάδια κόπωσης, τα οποία αποτυπώνονται στους χαμηλούς ρυθμούς της πολυπαραγοντικής παραγωγικότητας. Οι τεχνο-αισιόδοξοι ισχυρίζονται ότι θα ξεπεραστούν τα προβλήματα χάρη σε νέες καινοτομίες και η προοπτική μιας μακραίωνης στασιμότητας (secular stagnation) σύντομα θα αποτελεί παρελθόν. Ωστόσο, τουλάχιστον προς το παρόν τα επιχειρήματα των τεχνο-απαισιόδοξων φαίνονται ισχυρότερα.
  • Η κατάρρευση των μεγάλων ιδεολογιών, καθώς και η διόγκωση των ανισοτήτων και των χαμένων σε εθνικό επίπεδο από την παγκοσμιοποίηση, επανέφεραν στην επιφάνεια προνεωτερικές ιδέες, τον λαϊκισμό και τον σκοταδισμό. Ένας μολυσματικός αέρας ιδεολογικο-πολιτικής ασυναρτησίας, και δυσανεξίας προς την ελευθερία και τη δημοκρατία πνέει στον κόσμο. Όμως, οι εσφαλμένες απαντήσεις των ποικιλώνυμων λαϊκιστών δεν σημαίνουν κατ’ ανάγκη ότι και τα αντίστοιχα προβλήματα είναι ανύπαρκτα.
  • Εάν αυτή είναι πάνω-κάτω η κατάσταση παγκοσμίως, τα προβλήματα είναι ακόμη δυσχερέστερα στην καταδυναστευμένη από τον κρατισμό και κορπορατισμό χώρα μας που εδώ και μια εξαετία ζει τη χειρότερη κρίση από τον Β’ΠΠ. Η (βίαιη) αποδόμηση του ιδεοσυστήματός μας ότι θα ζούμε εις το διηνεκές περιβεβλημένοι από τη στοργή του κράτους-πατερούλη και η εξάχνωση των ψευδαισθήσεων της εσαεί ευημερίας παρήγαγαν μια αμυντική στάση που εξελίχθηκε βαθμηδόν σε ιδιότυπη ακηδία. Οι μεταρρυθμίσεις είναι μεν εκ των ων ουκ άνευ για την ανασυγκρότηση της χώρας, αλλά ανεπαρκείς αν δεν αλλάξουν δεσπόζουσες νοοτροπίες και αξίες· ειδάλλως, αργά ή γρήγορα θα ξαναβρεθούμε σε ό,τι μας οδήγησε στην κρίση.
Advertisements

One thought on “Τι στο διάολο είναι το νερό;

  1. Μήτρα των δεσποζουσών νοοτροπιών είναι νομίζω οι διαχρονικοί μύθοι, τα στερεότυπα, οι προκαταλήψεις που καλλιεργούνται συστηματικά και μεθοδικά απ όλο το πολιτικό φάσμα. Φαντάζομαι η πλειοψηφία αντιλαμβάνεται την οπισθοδρόμηση στην οποία οδηγούν τα τεχνάσματα του διαχωρισμού και των χαρακωμάτων παρ όλα αυτά συμβιβάζεται, εξαγοράζεται, βολεύεται. Μεγάλο ερωτηματικό αν υπάρχει ελπίδα βελτίωσης και πως.-

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s