Οι Σεισμοί, το Χρηματιστήριο και ο Πανικός

Πανταχού παρών και αόρατος σαν τον άνεμο, ο διφυής Παν είναι ολωσδιόλου ανθρώπινος θεός: φυλάγει τα κοπάδια που του εμπιστεύονται οι βοσκοί, σκορπίζει μαγικούς ήχους από το σουραύλι του, απολαμβάνει τη σκιά των δένδρων, σεξουαλικά ακόρεστος παραμονεύει πίσω από θάμνους τις Νύμφες, εξοργίζεται όταν του χαλούν τον μεσημεριανό ύπνο. Οι Αρκάδες όμως προίκισαν τον εραστή της Ηχούς και με μιαν ερεβώδη αντικοινωνική πλευρά. Η αίσθηση και μόνο της παρουσίας του πλημμύριζε με ακατάσχετο τρόμο μοναχικούς διαβάτες που το βάζαν αλαφιασμένοι στα πόδια, όπως οι πανικόβλητοι από τη βροντερή φωνή του Πέρσες στον Μαραθώνα.

Ο Παν εγκατέλειψε οριστικά τα βουνά της Αρκαδίας για να κατοικήσει στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις. Μόλις τον περασμένο Σεπτέμβριο, υπουργοί και σεισμολόγοι πάσχιζαν να πείσουν τους έτοιμους να τραπούν σε φυγή Αθηναίους πως δεν θα πρέπει να πανικοβάλλονται από τις ανυπόστατες φήμες για επικείμενο σεισμό. Τις ίδιες μέρες, οικονομικοί παράγοντες συνιστούσαν ψυχραιμία στους επενδυτές του χρηματιστηρίου ισχυριζόμενοι ότι το χείριστο σε περίοδο καθοδικών τάσεων είναι ο πανικός. Οπωσδήποτε το μέλημα και των μεν και των δε ήταν ο πληθυσμός να μην υποκύψει σε πρωτόγονες, ανορθολογικές συμπεριφορές, να μην αποδιαρθρωθεί η κοινωνική τάξη. Η εικόνα του στρατεύματος σε άτακτη φυγή έχει στοιχειώσει στα μυαλά των αρμόδιων αρχών.

Οι δύο αυτές περιπτώσεις, ο πανικός σε καταστάσεις φυσικών καταστροφών και ο χρηματιστηριακός πανικός, πάντα θεωρούνταν οι δύο μείζονες εκδηλώσεις του συλλογικού πανικού. Ανέκαθεν, επίσης, οι τρέχουσες ερμηνείες της συμπεριφοράς των επενδυτών στις απότομες ανόδους και πτώσεις των τιμών ήταν ψυχολογικού χαρακτήρα -και δεν πάνε παραπίσω οι ερμηνείες για τις συμπεριφορές σε καταστάσεις φυσικών καταστροφών. «Τρέλα», «ευφορία», «μανία», «παραφροσύνη», «τύφλωση», «πανικός», «ψυχολογικό κλίμα»… είναι τα συνήθη αίτια που ακούγονται για τα μεγάλα σκαμπανεβάσματα του χρηματιστηρίου.

Ωστόσο, είναι λίγο δύσκολο να αποδεχθεί κανείς ότι εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες ξαφνικά ενορχηστρώνονται σε εντελώς παράλογες συμπεριφορές. Και ακόμη δυσκολότερο όταν, σε μια άκρως ελιτίστικη προσέγγιση, οι μεν «ειδήμονες» και οι θεσμοί κρίνονται απολύτως ορθολογικοί, ενώ οι ενέργειες ενός σημαντικότατου τμήματος του πληθυσμού θεωρούνται αποτέλεσμα αγελαίας συμπεριφοράς. Για την κατανόηση, όμως, αυτών των φαινομένων δεν βοηθούν ούτε η χρήση ασαφών ψυχολογικών εννοιών ούτε οι περίπλοκες ερμηνείες της ψυχολογίας των μαζών. Η μακροσκοπικά «ακατανόητη» κατάσταση απορρέει από λογικές ενέργειες αλληλοεπηρεαζόμενων δρώντων.

Ο μύθος του πανικού

Ο πανικός είναι ένας από τους μεγάλους μύθους που συνδέονται με τις φυσικές καταστροφές, και ειδικά με τους σεισμούς. Πολλοί μελετητές έχουν δείξει πειστικά ότι ο πανικός είναι εξαιρετικά σπάνιος έως ανύπαρκτος σε περιπτώσεις καταστροφών και κρίσεων. Όχι ο ατομικός πανικός απόρροια μεγάλου φόβου όσο κουνιέται η γη –η μητέρα που ακινητοποιείται ανήμπορη να προστατεύσει τα παιδιά της. ο «σώφρων» οικογενειάρχης που σε μικρό μετασεισμό ξεχνάει την οικογένειά του, πηδάει από το μπαλκόνι και σπάει το πόδι του…– αλλά ο συλλογικός πανικός που ωθεί ένα έως προ τινος συγκροτημένο κοινωνικό σύνολο σε άτακτη φυγή ατόμων με ασυνάρτητη συμπεριφορά.

Τα γεγονότα πράγματι δείχνουν ότι μετά τον σεισμό οι άνθρωποι ψάχνουν φίλους και συγγενείς, βοηθούν εθελοντικά συνανθρώπους τους με ασυνήθιστη αλληλεγγύη, και πάντως μπορούν να δρουν ορθολογικά –με άλλα λόγια έχουν επαρκή διαύγεια ώστε να επιλέγουν τις ενέργειές τους αφού τις αξιολογήσουν. Επομένως, συμπεραίνει ο καθηγητής R. Dynes του Disaster Research Center του πανεπιστημίου του Delaware, «η συμπεριφορά υπό το κράτος πανικού έχει μικρή πρακτική ή επιχειρησιακή σημασία για την πλειονότητα των καταστροφών σε κοινότητες, και μπορεί να αγνοηθεί όταν σχεδιάζεται η αντιμετώπιση των καταστροφών…» Ως εκ τούτου, οι αρμόδιοι απλώς σπαταλούν δημόσιους πόρους όταν, εγκλωβισμένοι στη λογική ότι η φυσική καταστροφή συνεπάγεται πανικό, εστιάζουν πρωτίστως την προσοχή τους στο πώς θα αντιμετωπίσουν την κατάρρευση των κοινωνικών δεσμών.

Μαζικός πανικός, με την έννοια της αποδιάρθρωσης των κοινωνικών προτύπων και της επικράτησης ακραίου ατομικισμού, φαίνεται πως εμφανίζεται μόνο σε ειδικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, όπως πυρκαγιά σε κινηματογράφο ή το ποδοπάτημα σε στάδιο. Αλλά ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι προφανές ότι θα καταλυθούν οι κοινωνικοί δεσμοί. Στο ναυάγιο του Τιτανικού, η εκκένωση του υπερωκεάνιου έγινε πειθαρχημένα βάσει των ισχυόντων κοινωνικών προτύπων δίνοντας προτεραιότητα σε γυναίκες, παιδιά και αρρώστους -έστω και μόνον της πρώτης θέσης- μολονότι και η βύθιση του πλοίου ήταν βέβαιη και ο αριθμός των ναυαγοσωστικών λεμβών εμφανώς ανεπαρκής. Εν πάση περιπτώσει, ο πανικός ξεκινά από το πνιγηρό συναίσθημα που διαπερνά τον ευρισκόμενο σε επικείμενο σοβαρό κίνδυνο, επειδή γνωρίζει ότι μπορεί να παγιδευτεί αφού οι διέξοδοι αλλά και ο διαθέσιμος χρόνος είναι περιορισμένοι, εν ολίγοις ότι δεν υπάρχει τίποτε άλλο να κάνει από το να το βάλει στα πόδια. Ωστόσο, μια τέτοια απόφαση εξαρτάται επίσης από τη στάθμιση της όλης κατάστασης στην οποία βαρύνοντα ρόλο παίζει αφενός η συμπεριφορά των άλλων -όσο περισσότεροι πανικοβάλλονται τόσο πιθανότερο είναι να πανικοβληθώ- και αφετέρου εντυπωμένες εικόνες (φανταστικές ή πραγματικές) ανάλογων καταστάσεων. Με άλλα λόγια, οι περιπτώσεις συλλογικού πανικού δείχνουν ότι ο πανικός είναι μεταδοτικός με διττή έννοια: πανικοβάλλομαι και γιατί πανικοβάλλονται οι άλλοι και γιατί ξέρω ότι θα πανικοβληθούν οι άλλοι. Παρά το γεγονός, όμως, ότι ορισμένα άτομα μπορεί να πανικοβληθούν, συλλογικός πανικός θα επικρατήσει μόνον αν οι εκδηλώσεις ατομικού πανικού ξεπεράσουν ένα κρίσιμο ποσοστό.

Αν η μελέτη των καταστροφών δείχνει ότι ο πανικός είναι εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο το οποίο όταν συμβαίνει οφείλεται στη δυναμική της κατάστασης, οι συμπεριφορές στο χρηματιστήριο δείχνουν πολύ περισσότερα: όχι μόνον δεν υπάρχει δομική διαφορά ανάμεσα στο πλήθος όταν κερδοσκοπεί και όταν αποσυντίθεται πανικόβλητο στο κραχ, «δεν υπάρχει επίσης ανάμεσα στο πλήθος όταν κερδοσκοπεί και στη φυσιολογική, ορθολογική λειτουργία της αγοράς» (J. P. Dupuy).

Κερδοσκοπία και πανικός

Στη Γενική Θεωρία του ο Κέινς χρησιμοποιεί την ακόλουθη μεταφορά για τη συμπεριφορά των επενδυτών στο χρηματιστήριο. Η τεχνική της επένδυσης σε τίτλους μπορεί να συγκριθεί με διαγωνισμούς που οργανώνουν εφημερίδες, στους οποίους οι διαγωνιζόμενοι πρέπει να επιλέξουν τα έξι ομορφότερα πρόσωπα από μια εκατοντάδα φωτογραφιών. Το βραβείο όμως δεν απονέμεται σε όποιον επιλέξει το ομορφότερο πρόσωπο («αντικειμενικά» προσδιορισμένο, ας πούμε, από κάποια ανεξάρτητη επιτροπή) αλλά σε εκείνον που θα πλησιάσει περισσότερο στον μέσο όρο των επιλογών όλων των διαγωνιζομένων. Καθένας, λοιπόν, από τους διαγωνιζόμενους επιδιώκει να επιλέξει όχι το πρόσωπο που κρίνει ομορφότερο, αλλά εκείνο που θεωρεί ότι οι άλλοι θα επιλέξουν ως ομορφότερο. Πρόκειται για το καθρέφτισμα της άποψης του ενός στους άλλους, και αυτό το παιχνίδι των αντικατοπτρισμών μάλιστα μπορεί να φθάσει σε τρίτο και σε τέταρτο βαθμό.

Υπ’ αυτό το πρίσμα, ο κερδοσκόπος που θα αποκομίσει κέρδη δεν είναι κυρίως όποιος εκτιμήσει ορθά, βάσει «αποκλειστικών» πληροφοριών, τη μελλοντική «αντικειμενική» διαφορά ανάμεσα στη θεμελιώδη τιμή μιας μετοχής και την τιμή της στην αγορά. Είναι εκείνος που θα εκτιμήσει ορθά το τι θα πιστεύουν οι άλλοι για την τιμή της μετοχής, ασχέτως αν αυτή δικαιολογείται «αντικειμενικά» ή όχι. Άλλωστε, και αντίθετα προς τη δεσπόζουσα θεωρία, οι ίδιοι οι επενδυτές δεν αντιμετωπίζουν τη θεμελιώδη τιμή ως απόλυτο κριτήριο επένδυσης. Στατιστικές αναλύσεις των τιμών μετοχών στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης κατά τα τελευταία εκατό χρόνια έδειξαν ότι οι διακυμάνσεις της χρηματιστηριακής τιμής δεν μπορούν να εξηγηθούν αποκλειστικά με τις διακυμάνσεις της θεμελιώδους τιμής.

Υπό ορισμένες προϋποθέσεις, λοιπόν, πεποιθήσεις άσχετες με τα θεμελιώδη μεγέθη μπορούν πράγματι να υλοποιηθούν στην αγορά. Ο A. Orléan της École Polytechnique του Παρισιού, σε μια ευφυή ερμηνεία της συλλογικής συμπεριφοράς στο χρηματιστήριο, υποστηρίζει ότι οι πεποιθήσεις αυτές διαδίδονται στην αγορά μέσω της «μιμητικής προσδοκίας», δηλαδή της υιοθέτησης από έναν επενδυτή της προσδοκίας ενός άλλου επενδυτή ή μιας ομάδας επενδυτών. Το εντυπωσιακό του συμπέρασμα συμπυκνώνεται στο ότι οι ίδιες συμπεριφορές ενδέχεται να οδηγήσουν το χρηματιστήριο σε κρίση ή σε σταθερότητα: «η τάξη και η αταξία είναι εξαιρετικά εγγύτατα φαινόμενα.»

Στη μιμητική επιδημία των προσδοκιών καθοριστικής σημασίας είναι ο βαθμός εμπιστοσύνης που οι επενδυτές αποδίδουν στις πληροφορίες τους. Κάθε επενδυτής έχει προσωπικές πληροφορίες, αλλά επίσης μπορεί να εκτιμήσει ποια είναι η γνώμη της πλειονότητας των επενδυτών. Αν η εμπιστοσύνη είναι απεριόριστη, τότε ο επενδυτής κάνει τις επιλογές του δίχως να ασχολείται με το τι κάνουν οι άλλοι, η τιμή περιστρέφεται πέριξ της θεμελιώδους τιμής και δεν εμφανίζονται κερδοσκοπικές φούσκες. Οι ατομικές προσδοκίες θεμελιώνονται και οι αβεβαιότητες αντιμετωπίζονται στα πλαίσια μιας σύμβασης, η οποία δημιουργείται μεν από κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, αλλά εκλαμβάνεται ως «αντικειμενική» (π.χ. οι τιμές μιας μακροοικονομικής μεταβλητής). Όταν η εμπιστοσύνη μειώνεται, όμως, η διακύμανση της τιμής εξαιτίας της μίμησης αυξάνεται, και αν η εμπιστοσύνη μειωθεί ακόμη περισσότερο, ξεπερνώντας ένα κρίσιμο σημείο, εμφανίζονται φούσκες. Μια έστω μικρή διακύμανση που δίνει πλεονέκτημα σε κάποια ομάδα γνωμών προκαλεί μιμητισμό από τους άλλους, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται νέες ισορροπίες, μολονότι δεν υπάρχουν αντικειμενικά δεδομένα που να δικαιολογούν τη μια ή την άλλη γνώμη. Όταν η εμπιστοσύνη στις πληροφορίες εκμηδενίζεται, οι γνώμες πλέον τείνουν σε κατάσταση ομοφωνίας. Η μεγάλη κρίση εμπιστοσύνης εξωθεί τους επενδυτές στη μίμηση της μέσης γνώμης υπό μορφή επιδημίας, και επειδή οι τιμές δεν βασίζονται πλέον καθόλου σε αντικειμενικά δεδομένα μπορούν να δημιουργηθούν (και να σκάσουν) μεγάλες φούσκες. Στο πλαίσιο αυτό, η μίμηση δεν θεωρείται ως πρωτογενής ψυχικός μηχανισμός προσάρτησης του ατόμου στις μάζες. αλλά είναι (η μόνη;) ορθολογική ενέργεια, αφού για τη λήψη των αποφάσεων του καθένας χρησιμοποιεί τις ενέργειες των άλλων ως πληροφορίες από τις οποίες προσπαθεί να αποκομίσει όφελος. Στο κάτω-κάτω της γραφής ουδείς αλάνθαστος και είναι άκρως εγωϊστικό -και άρα καθόλου λογικό- να περιφρονούμε τους άλλους.

Το Χόλιγουντ έχει καταλάβει πολύ καλά ότι οι καταστροφές είναι συναρπαστικές. ότι πάντοτε θα περιμένουμε πότε ο αθώος που εγκλωβίστηκε σε θέατρο θα φωνάξει «Φωτιά!» για να ξεφύγει από τους διώκτες του μέσα στον πανικό. και ότι με δέος θα βλέπουμε τον καταστραμμένο από το κραχ να ρίχνεται από τον εικοστό όροφο στο κενό… Δεν είναι όμως πειστικές οι απόψεις που θεωρούν τον σεισμό συνυφασμένο με πανικό, την αγορά ορθολογική αλλά τους επενδυτές παράλογους, τις συμπεριφορές σε καταστάσεις καταστροφών αποτέλεσμα της ψυχολογίας των μαζών. Με τέτοιες απόψεις ούτε οι θεωρίες (ή η ζωή μας) γίνονται συναρπαστικότερες ούτε κυρίως αποτελεσματικές πολιτικές μπορούν να συγκροτηθούν.

Αναδημοσίευση από Το Αόρατο και το Ορατό Χέρι. Δημοσιεύθηκε στο Βήμα με τίτλο «Ο διφυής Παν μετακόμισε στις μεγαλουπόλεις».